Ya kurşunsuz ya ölüm!

Prof. Dr. Fevzi YILMAZ / AREL Ünv. Öğr. Gör.

Pirinç sıhhi tesisatta çok kullanılan, kimilerinin sarı kimilerinin brass dedikleri bir bakır alaşımıdır. Kol saatindeki çok küçük, su saatindeki çok büyük parçalar, boru, profil, vana, pompa gibi bir çok öğeler pirinçten üretilir. Pirinçin mukavemeti, sızdırmazlığı ve işlenmesi çok iyi olup fiyatı da makul sınırlar içindedir.

Dünyada her yıl tüketilen bakırın yüzde 20'si pirinç üretimine gider. Ana metal olarak bakır ve çinkodan meydana gelen pirinç alaşım ailesinin ise yüzde 80'ini aşkın kısmı kurşunludur. Pirinçlerin bünyesindeki kurşun miktarı yüzde 1 ile 6.6 arasında değişir. Sorun kurşunlu pirinçin su tesisat malzemesi olarak kullanılması, insan ve çevre sağlığını tehdit ediyor olmasıdır!

7 Temmuz 2005 tarihinde yayınlanan Makina Tasarım Dergisi'nde (Machine Design, Jul 7, 2005, 77, 13, Academic Research Library, www.machinedesign.com) yayınlanan bir makalenin başlığı aşağıdaki gibi atılmıştı: "Lead-free or die, ya kurşunsuz ya ölüm". Bu makalede, kurşun - kalay lehim alaşımları için AB tarafından getirilen yasak konu edilmektedir. Elektrik ve elektronik cihazlarda (cep telefonu, bilgisayar ve TV gibi) 2006 başından itibaren imalatta kurşunlu lehimin kullanılmasına yasak getirilmiş ve alternatif lehimler önerilmiştir (kalay - gümüş - bakır gibi). Buradaki ölüm teması iki boyutludur: a) Şirketiniz kurşunlu lehim alaşım kaynaklı cihaz üretirse ürünleri hiçbir yere satamaz ve kapanır (ölür).b) Kurşunsuzluk insan ve çevre sağlığı için çok önemlidir, aksi durumda canlıyı ölüme götüren toksik risk doğar. Lehim alaşımında sağlık eksenli risk üretici ve montajcı ağırlıklıdır ve ürün kullanıcı az etkilenir. Su armatürlerinde ise risk bütün paydaşlarda (üretici, montajcı ve tüketici gibi) vardır ve risk boyutu aşağıda açıklandığı gibi oldukça yüksektir.

Kurşunlu su tesisat pirincinde (muslukta) birkaç gece bekleyen su analiz edildiğinde, su ve tesisat pirinç özelliğine bağlı olarak kayda değer miktarda kurşun pirinçten suya geçer. AB ve ABD çevre koruma yasaları buna limit getirmiş ve maksimum seviye litrede 10 mikrogram (milyarda 10 birim-10 ppb) olarak kabul edilmiştir. Bu çok düşük bir seviyedir ve kurşunlu pirinç armatürlerde bekleyen suda asla sağlanamaz. Bekleyen su sertlik ve bileşimine bağlı olarak kurşunu liç eder (çözer). Çeşme suyundaki kurşun miktarı bazı durumlarda 50 mikrogram/litre'yi aşabilir. Pirinç parçalar en önemli kurşun kaynağıdır ve sudaki kurşunun 1/3'ünü aşkın kısmı bunlardan gelir. ABD'de yapılan bir çalışma insanoğlunun kanındaki kurşunun yüzde 40'ını aşan oranının içme suyundan geldiğini vermiştir. 100 gram kandaki kurşun 2-5 mikrogram olabilir ve bu normaldir. Kurşun miktarı 10 mikrogram/100 gram kan'ı aştığında sorunlar ortaya çıkar.

Kurşun toksik bir metaldir. Çocuklarda zeka geriliği, yetişkinlerde yüksek tansiyon ve idrar yolu rahatsızlıkları doğurur. Kurşun, cıva gibi ağır metaldir, vücut tarafından atılamaz, beyinde birikir ve nörolojik bozukluklara da yol açar. 7000 yıldır bilinen bu metal eski Romalılar tarafından yemek tası ve içme kabı gibi gereçlerde yoğun şekilde kullanılmıştır. Tarihi kayıtlar kurşun zehirlenmesi nedeniyle eski Roma'da ortalama yaşam süresinin çok kısa olduğunu ve Roma'nın düşmesinde kurşun hastalığının (Plumbism) rol oynadığını vermektedir.

İçme suyuna tesisat malzemesinden kurşun geçişini önlemenin iki yolu vardır: a)Yüzey işlemi ile kurşunu su temas bölgesinden uzaklaştırmak, kısacası kurşun ve kurşun bileşiklerini (oksit, hidroksit) yüzeyden almak /azaltmak). Pirinçe kurşun yerine başka element katmaktır. İlk alternatif sürdürülebilir koruma vermemektedir ve çözüm ikinci alternatif olan kurşunsuz pirinç alaşımlarındadır. Kısacası, pirinçteki kurşunun toksik olmayan siliyum ve bizmut gibi elementlerle ikame edilmesidir. Bu elementler kurşunun yerini alır ve kurşunlu pirinçlerde olduğu gibi alaşımda genellikle % 0,5-3,5 arasında bulundurulur. Piyasada tutunmaya çalışan yeni nesil pirinçlerde  kurşun önce %0,25'e, sonra %0,10 indirilmiş ve bir çok endişe yok edilmiştir. Ecobrass, Ecocast, Federalloy ve Envirobrass olarak anılan alaşımlarında kurşunsuzluk yanında döküm, sızdırmazlık, işlenebilirlik ve mekanik özelikler de korunmuştur.

Kurşunun doğada çok olması, düşük sıcaklıkta ergimesi ve kolay şekillendirilebilmesi gibi birçok nedenler kullanılmasını cazip kılmaktadır.

Kurşun içeren başlıca endüstriyel faaliyetler ve ürünler:Batarya-pil-akü, vana-musluk-pompa, elektrik-elektronik cihazlar, cephane - mühimmattır. Bunlar, maden işletmeleri ile birlikte kurşun emisyon kaynaklarıdır ve her aşamada tedbir alınmalıdır. Buralarda doğal çevrimler, prosesler, atıklar ve karşılıklı etkileşim (biyolojik, fiziksel, kimyasal ve insan boyutlu) vardır. Kurşun yoğun uğraşlarda çalışan sağlığı ve çevre sağlığı (yer altı suyuna karışma) büyük ölçüde tehdit altındadır.

Bakırdan sonra en eski bilinen metal olan kurşun birçok masalsı ve şaşılacak olaylara da konu olmuştur. Cahil toplumlarda görülen, nazara karşı bir kepçe içinde kurşunu ergitip suya dökmek ve o suyu içirmek ne kadar ürkütücü! Kurşunlu pirinç armatürlerden geçen suyu içmek de en az onun kadar ürkütücü olsa gerek!

Sonuç olarak; belediye su idareleri (İSKİ gibi) ve konut üreticileri (TOKİ gibi) su iletim gereçlerinde kurşunsuz pirinçi tercih etmelidir. Bireysel tüketiciler de gizemli eco ve enviro kelimelerini hatırlayarak kullanacakları ürünlerin menşeini sorgulamalıdır. Varsın, eko ve çevreci pirinçler yüzde 5-10 pahalı olsun! Sağlık önemli. "Ya kurşunsuz ya ölüm" boşuna denmemiş.