İran’a 10 yıl sonra BM'den yeni nükleer yaptırımı

İngiltere, Fransa ve Almanya'nın işlettiği snapback mekanizmasında, 30 günlük anlaşma süresinin ve ilerleme sağlanamaması üzerine İran’a yönelik BM yaptırımları 10 yıl sonra yeniden yürürlüğe girdi.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Tahran'ı "iyi niyetle yapılacak doğrudan görüşmeleri kabul etmeye" çağırırken BM üyesi ülkelere de İran liderlerine baskı için yaptırımları "derhal" uygulamaya koyma mesajı verdi. İngiltere, Fransa ve Almanya dışişleri bakanları ise "İran'ın asla nükleer silaha sahip olmamasını sağlayacak yeni bir diplomatik çözüm" arayışını sürdüreceklerini söyledi. Ayrıca Tahran'a "herhangi bir durumu tırmandırıcı eylemden kaçınması" çağrısında bulunuldu.

Bu gelişmelerle, 2015'teki nükleer anlaşma olarak adlandırılan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) kapsamında kaldırılan İran’a yönelik BM yaptırımları otomatik olarak yeniden yürürlüğe girerken bu zamana kadar ABD ve Avrupa'nın tek taraflı yaptırımları artık BM üyesi tüm ülkeleri ilgilendiren uluslararası yaptırımlara dönüşmüş oldu.

BMGK oylamalarında engellenemeyen süreç

BMGK’de Güney Kore’nin başkanlığında sunulan ve yaptırımların hafifletilmesini sürdürmeyi öngören tasarı, 19 Eylül’de 4 lehte (Rusya, Çin, Cezayir, Pakistan), 9 aleyhte ve 2 çekimser oyla reddedildi. Daha sonra Çin ve Rusya’nın 26 Eylül’de önerdiği, yaptırımların 6 ay ertelenmesini isteyen tasarı da 4 lehte, 9 aleyhte ve 2 çekimser oyla kabul edilmedi.

ABD'nin çekildi, Avrupa İran'a verdiği sözleri tutamadı

ABD Başkanı Donald Trump, 2018 yılında, ilk başkanlık döneminde ülkesini tek taraflı olarak anlaşmadan çekti ve ardından İran’a yönelik ağır ekonomik yaptırımları yeniden yürürlüğe koydu. Avrupa ülkeleri, ABD’nin kararını desteklemediklerini açıklasalar da bu yaptırımların etkisini ortadan kaldıracak adımlar atmadı.

Bunun ardından İran, bir yıl sonra anlaşmadaki taahhütlerini aşamalı olarak durdurmaya başladı. 2020 yılından itibaren yüksek düzeyli uranyum zenginleştiren Tahran yönetimi, zenginleştirme oranını anlaşmada belirlenen yüzde 3,67’den yüzde 60’a kadar çıkardı. Tahran bu süreçte ilgili yaptırımların kaldırılması halinde nükleer faaliyetlerini yeniden anlaşmayla uyumlu hale getireceğini sık sık açıkladı. Ancak İsrail'in İran'a saldırıları müzakere sürecini ortadan kaldırdı.

E3 ülkeleri ise Tahran’ı müzakerelere çağırdı. İran ise yaptırımların geri getirilmesinin Avrupa'nın İran'ın nükleer meselesindeki konumunu ortadan kaldıracağını belirtti. İran, mekanizmanın işletilmesine dair Avrupa ülkelerinin hukuki dayanağının bulunmadığını, Avrupa'nın ABD'nin etkisinde kaldığını ve müzakerelerde sundukları önerilere kayıtsız kaldıklarını savunuyor. 

Geri dönen yaptırımlar ve etkileri

Mekanizmanın devreye girmesiyle, 2006-2010 yılları arasında İran’a karşı çıkarılan 1696, 1737, 1747, 1803, 1835 ve 1929 sayılı BMGK kararları yeniden geçerlilik kazandı. Bunlar arasında geri dönen yaptırımlar şöyle: 

Silah ambargosu: 2020’de süresi dolan ambargo, İran’a konvansiyonel silah sevkiyatını yeniden yasaklıyor.

Nükleer ve füze kısıtlamaları: Uranyum zenginleştirme, ağır su ve yeniden işleme faaliyetleri askıya alınıyor; nükleer başlık taşıyabilecek balistik füze geliştirme ve fırlatma yasaklanıyor.

Mali ve seyahat yasakları: Yüzlerce kişi ve kuruluşa yönelik varlık dondurma ve seyahat kısıtlamaları geri dönüyor.

Deniz ticareti denetimi: 1929 sayılı karar kapsamında, BM üyesi ülkelere İran’a ve İran’dan yapılan sevkiyatları denetleme ve el koyma yetkisi veriliyor. Bu da İran gemilerine müdahaleleri mümkün kılıyor.

Yaptırımların devreye girmesi piyasayı sarstı

BM yaptırımlarının devreye girmesi sonrası İran tümeni rekor düşük seviyeye geriledi ve zaten kötü olan ekonomide sıkıntıların derinleşeceği endişesi arttı. İran'da ağustos boyunca dolar kuru 93 bin tümen seviyelerindeydi. Ülkede serbest döviz piyasasını izleyen "pashizi.com"a göre, serbest piyasada doların satış kuru bugün 110 bin tümene ulaştı.

Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi BM yaptırımlarının geri getirilmesi halinde görecekleri ekonomik zararın abartıldığını savunarak, "Bunun gerçekleşmesi durumunda bize hiçbir zarar veya hasar vermeyeceğini söylemiyorum. Özellikle ekonomik alanda, miktarı az da olsa bir miktar zarar verebilir." dedi.

İran’ın tepkisi ve muhtemel adımlar

İran Dışişleri Bakanlığı, yaptırımları “hukuksuz, temelsiz ve provokatif” olarak nitelendirdi.

İranlı yetkililer, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile 9 Eylül’de imzalanan işbirliği anlaşmasının da geçersiz hale geldiğini belirtiyor. İran Meclisi de BM yaptırımlarının devreye girmesi halinde ülkeyi Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması'ndan (NPT) çekecek bir karar hazırlandığını duyurdu. Ancak İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan dahil hükümet yetkilileri, İran'ın NPT'den çıkması teklifine sıcak bakmadığını dile getirdi.

İran'dan AB ve ABD'ye rest: Yaptırımları yeniden canlandırma çabaları geçersizDünya

AB, İran'a yönelik geri getirilen BM yaptırımlarını gecikmeden uygulayacakDünya