1993

Şu meşhur reel faiz konusu nereden, ne za­man çıktı, niye reel faiz olmalı konusunu pek sorgulamasak da ana akımın ısrarlı acı re­çete ortodoks politikaları öneri seti dâhilin­deki başlıklardan ve kabullerden biridir. Oysa epistemoloji bize sorgulamayı emreder. Bili­min kuralı sorgulamaktır, iktisat bilimse şa­yet onun için de bu geçerlidir. Reel faiz konu­sunda bir epistemolojik kopuşa hazırsak de­vam edelim.

Taylor Kuralı aslında reel faiz şart demiyor. Merkez bankaları kararlarının takdir yerine önceden belirlenmiş kurallara bağlı sistema­tik verilmesini savunuyor. Burada 1987–1992 arası Fed’in başarılı olduğu dönemin bu şekil­de kurala uygun olduğunu söylüyor.

Taylor ve Friedman kuralı

Bunu nerede söylüyor? 1993 yılındaki ma­kalesinde, kaynakça isteyenler için: “Taylor, John B. (1993). "Discretion versus Policy Ru­les in Practice." Carnegie-Rochester Confe­rence Series on Public Policy, 39, 195–214.”

Merkez bankaları enflasyon yükselince ve ekonomi fazla ısınırsa faizi arttırmalı, re­sesyon olunca düşürmeli, der ve kural seti­ni doğal (nötr) faiz oranı, nominal faiz oranı, gerçekleşen ve hedef enflasyon ile çıktı açı­ğı üzerine bir formülle kurar. Taylor reel faiz oranını %2 olarak kabul etmiştir. Niye %2 ko­nusu tartışmalı çünkü doğal (nötr) faiz oranı hesaplanmaya çalışılabilir ama gözlemlene­mez. Yani kesin bir sayı değil tahmindir.

Keza %2 enflasyon hedefinin neye göre be­lirlendiği de meçhuldür. Friedman Kuralı ör­neğin optimal enflasyon oranının reel faize eşit olması gerektiği söyler. Nitekim bizdeki %5 enflasyon hedefine de böyle bakmak la­zım. Zaten pandemi çıkışında %2 yerine he­defin %4 olarak revize edilmesi çok tartışıldı.

Şimdi puzzle parçalarını bileştirelim. Friedman neoliberal parasalcı görüşte, para arzının enflasyon yarattığını iddia eden kişi. 1970’te yayımlanan “The Optimum Quantity of Money” ile kuralını koymuş. Ancak 70’ler petrol şoklarının yaşandığı ve arz ile birlik­te stagflasyonlu yıllar. ABD hazinesinin de bugünkü rekor borçlanmasının başladığı dö­nem. 1980–81 Volcker Adımı rekor faiz ve 1986 sonrası normale dönüş.

Kural bazlı iktisat

Hala puzzle net değilse daha somut yazalım. 1970’lerde finansal mimari değişti. Neolibe­ralizm hızlandı, ABD hazinesi borçlandı, bu­günkü yönetilemez faiz yükünü ve Trump’ın agresifliğini belki daha net anlatır. 1981’de ilk kez “gelişmekte olan piyasalar” kavramı kul­lanılmaya başladı ve 1986’da ABD ekonomisi rayına döndü ve 1991’de SSCB dağıldı, küre­selleşme başladı. 1989 Washington Konsen­süs ortaya çıktığında, ilk Körfez Krizi ile bir­likte ABD’de bankacılık krizi başladı, 1991’de savaşla zirveye çıktı.

1993’de Taylor Kuralını yazdı. Savaşlar ve faiz arasındaki döngüyü isteyenler günümüze kadar uzatabilir. Ancak Taylor Körfez Krizini ve iki Almanya’nın birleşmesini dikkate ala­rak reel faiz kuralını kesin şart olarak öne sür­memiştir. Bu tarz arz ve enerji şokları gibi du­rumlarda esnek kararlar alınabilmesi gerekti­ğini söylemiştir.

İşte ana akım neoklasik ortodoks neolibe­ral görüştekilerin, bizde pandemi ve Rusya– Ukrayna Savaşı sonrası yaşanan arz ve enerji şoklarında gözden kaçırdığı yer tam burasıdır. Yani iddia ettikleri Taylor Kuralı’nın bizzat kendisinin söylediği, arz ve enerji şokların­da izlenmesi gereken kural bazlıdan esneme­si gereken para politikası. Acaba bilmiyorlar mıydı, yoksa biliyorlardı da esnemek mi iste­mediler?

İyi aile çocuğu

Kemal ve Cemal kardeşler (Kemal Sunal) ebeveynleri ölünce başkaları tarafından evlat edinirler. 1978 yapımı Osman Seden yönet­menliğindeki filmde yıllar sonra Kemal ban­kacı, Cemal mafya gangsteri olmuştur. Banka­da geçen sahnelerde mevduat faizi o yılki enf­lasyonun altındadır. İşin ilginci 1971–1980 arasında tüm yıllarda mevduat ve gösterge tahvil faiz ortalamaları aynı dönem yıllarının enflasyonunun altındadır.

Yani evet, negatif reel faizli tam 10 yıllık bir dönem var dostlar. Olmayan ise o yıllar­da ve o yıllara bilim dışı, deney yapılıyor, bi­lime dönülmeli diyen ana akım neoklasik ortodoks iktisatçı ve yorumcular. Acaba ne­deni Taylor Kuralı (1993) henüz keşfedilme­mişti, ondan mıdır? Yoksa kural bazlı iktisat mı yoktu o zamanlar?

Özetle; Sezen Aksu “Şimdi Bana Kaybolan Yıllarımı Verseler” (1977) belki de İyi Aile Çocuğu filmi çekilmeyecek, gerçek ortaya çıkmayacaktı.