Altyapının jeopolitiği, egemenliğin işletim sistemi oldu

Dünya Bankası Eski Genel Müdürü BERTRAND BADRÉ

Savaş sonrası dönemin büyük bölümünde küresel güç itti­fakları; uçak gemileri ve rezerv para birimleriyle tanımlandı. An­cak şimdi kritik altyapı ve onu fi­nanse eden, inşa eden ve işleten kişilerle tanımlanan bir döneme giriyoruz.

Limanlar, elektrik şe­bekeleri, demiryolu koridorları, veri merkezleri ve kritik mine­ral tedarik zincirleri artık sadece "projeler" değil. Onlar egemenli­ğin işletim sistemidir. Altyapı-e­nerji, mal-veri taşımacılığı ağla­rı artık endüstrilerin endüstrisi oldu. Sözleşmeler, standartlar, para birimi değeri ve uzun vade­li bakımlarını veri ve yapay zekâ destekli sistemler tarafından yö­netenler küresel etkiyi de elinde bulunduracak.

Çin adeta resital sunmuştu

Altyapının önemini ilk fark eden ülke Çin oldu. 2000 ile 2023 yılları arasında, Kuşak ve Yol Gi­rişimi kapsamında yaklaşık 2,2 trilyon dolar resmi kredi ve hibe verdi; bunun büyük bir kısmı ula­şım ve enerji altyapısına yatırıldı. Bu model asla sadece sermayeyle ilgili değildi. Finans, müteahhit­ler, ekipman ve dijital sistemle­ri bir araya getirerek Çin, devlet kapasitesini ihraç ediyor ve uzun vadeli bağımlılık oluşturuyordu. Peru'daki Chancay mega lima­nı gibi projeler altyapının ticaret yollarını ve diğer bağımlılıkları nasıl yeniden yapılandırabilece­ğini gösteriyor. Benzer şekilde, büyük ölçüde Çin kredileriyle fi­nanse edilen Addis Ababa-Cibuti Demiryolu, Etiyopya ile Kızılde­niz arasındaki yük sürelerini kay­da değer bir şekilde azalttı.

Altyapı yatırımının jeopolitik sonuçları, politika yapıcılar için artık daha fazla gündeme geli­yor. Çin’in Grönland'daki hava­alanı inşaatına katılma olasılığı, hem Danimarka hem de ABD’de güvenlik endişelerini artırdı. Ye­ni rekabet sadece para birimle­ri arasında değil, rakip altyapı blokları arasında da gerçekleşi­yor. Onlarca yıl boyunca ABD et­kisi askeri güç, dolar ve çok taraflı kurumlar üzerine kuruluydu. An­cak bu mimari hâlâ önemli olsa da altyapı stratejilerini hızla sa­haya yansıtan devletler, ABD tar­zı bakış açılarına pekala meydan okuyabiliyor.

“Koridor diplomasisi” hamlesi

Gelinen noktada birçok ülke bu çabaları yavaş ve aşırı koşul­lu olarak algılıyor. İklim şokları, demografik baskılar ve acil kal­kınma ihtiyaçlarıyla karşı kar­şıya olan bir dünyada, altyapıyı hızlı bir şekilde teslim edebilme yeteneği genellikle yönetişim en­dişelerinden daha ağır basıyor. Çeşitli orta güçler kendi strateji­lerini buna göre yeniden tanım­lıyor. Örneğin Hindistan, Çaba­har Limanı ve Hindistan-Orta Doğu-Avrupa Ekonomik Kori­doru gibi projeleri destekleye­rek “koridor diplomasisi” yürü­tüyor. Yalnızca tek bir blokla bir­leşmek yerine, altyapıyı koruma, çeşitlendirme ve kendi stratejik özerkliğini genişletmek için kul­lanıyor.

Ayrıca başka bir kritik değişim de devam ediyor. Altyapı jeopoli­tiği çelik ve betonla sınırlı değil, hesaplama, veri ve yapay zekâya da uzanıyor. Yarı iletken üretimi bu sistemde stratejik bir dar nok­ta haline geldi. On milyarlarca dolara mal olan tesisler, küresel tedarik zincirlerini sabitler Ama yapay zeka sadece bir altyapı kat­manı değil. Tüm diğer sistemle­rin planlanma, işletilme ve opti­mize ediliş biçimini şekillendi­recek olan meta-altyapıdan söz ediyoruz. Altyapı jeopolitik gücü tanımlıyorsa, yapay zekâ giderek altyapıyı tanımlıyor. Şebeke ve­rimliliğini artırabilir, ulaşım ağ­larının ömrünü uzatabilir ve da­ha hassas iklim uyumu stratejile­rini mümkün kılabilir.

Hangisi nihayetinde varsayılan olacak?

Dünya örtüşen altyapı ekosis­temlerine doğru ilerliyor: Açık sermaye piyasaları ve yasal uy­gulama üzerine kurulu ABD mer­kezli bir sistem; devlet finans­manı, yüklenicileri ve gömülü standartları birleştiren Çin mer­kezli bir sistem ile çeşitli bölge­sel ve orta güç stratejileri seti var.

Belirleyici soru, hangi sistemin en büyük olduğu değil, hangisinin nihayetinde varsayılan olarak ka­bul edileceği.