Avrupa’da sosyal devlet sıralamasında büyük farkla sonuncuyuz

TÜİK yılda bir kez “Sosyal Koruma İstatistikleri” adı atında devletin ve diğer kurum­ların yaptığı sosyal yardımların tümünün yıllık dökümünü ya­yınlıyor. Bu harcamaların mil­li gelire kıyasla seviyesi sosyal devletin gücünün ve kapsayıcılı­ğının makro düzeyde en önemli göstergesidir. 2024 istatistikle­ri geçen hafta yayınlandı. Ülke­mizde sosyal devletin övünüle­cek bir durumda olmadığını bir­çoğumuz biliyor. Yine de, “hani şeytan dürttü” derler ya, rakam­lara bir göz atayım dedim.

Atınca bazı harcamaların ola­ğanüstü düşüklüğü dikkatimi çekti. Bunun üzerine bir de Av­rupa ülkelerinde durum nedir diye bakmak istedim. Avrupa İs­tatistik Enstitüsü’nün yayınla­dığı Avrupa ülkelerinin sosyal koruma harcamalarını görünce “bu kadar da olmaz” demekten kendimi alamadım. Rakamları görünce sizin de bana hak vere­ceğinizi tahmin ediyorum. Önce Avrupa’da sosyal koruma harca­malarının GSYH içindeki payla­rı itibariyle ülkelerin durumuna bir göz atalım.

2023’te AB’de orta­lama GSYH’nın dört­te birinden biraz fazla­sı (yüzde 26,7) sosyal koruma için harcanmış (Tablo 1). Ortalama si­zi aldatmasın. Tüm AB üyesi ülkelerde sosyal koruma harcama oran­ları bu ortalamanın ya biraz üzerinde ya biraz altında. Diğer ifadey­le AB üyeleri arasında ciddi öl­çüde kişi başı gelir farkları olsa da her ülke sosyal devleti göre­li olarak hemen hemen aynı se­viyede tutuyor ve bu çok yüksek bir seviye.

Balkanlara geldiği­mizde ise sosyal devlette ciddi bir gerileme ortaya çıkıyor. Es­ki Yugoslavya ülkelerinde sosyal koruma harcamalarının GSYH oranları AB’nin 7-9 yüzde puan gerisinde; Bosna-Hersek’te yüz­de 19,9, Sırbistan ve Karadağ’da yüzde 17,5 (Tablo 1). Avrupa’nın en yoksul ülkesi Arnavutluk’a geldiğimizde sosyal devlette bir büyük gerileme daha yaşanıyor: sosyal koruma harcamalarının GSYH oranı yüzde 11,8’e düşü­yor. Türkiye ise yüzde 9,8 ile Ar­navutluk’un iki puan gerisinde ve son sırada. 2024’te oran yüz­de 10,9’a yükselmiş. Açıkçası ne diyeceğini bilemiyorum. Daha doğrusu aklımdan geçenleri dile getirmek uygun olmaz diye su­suyorum.

Sosyal koruma harcamalarının yarısı emekli maaşları

Sosyal devlet sıralamasında sonuncu olsak da yapılan harca­ma az buz değil. 2024’te 4 tril­yon 876 milyar harcanmış. Pe­ki, bu para nerelere harcandı? Bu sorunun yanıtını Tablo 2’de­ki rakamlardan yaralanarak ve­rebiliriz. Uzak ara en büyük har­cama emekli/yaşlı maaşları için yapılıyor. 2023’te bu harcama­nın toplam içindeki payı yüzde 43,9 iken 2024’te yüzde 46,8’e yükseliyor. Emekli maaşlarında reel artış olduğunu sakın düşün­meyin. Artış emekli sayısında­ki 521 binlik artıştan kaynakla­nıyor. Harcamaların GSYH’nın yüzde 9,8’inden 10,9’a yüksel­mesi de bu emekli maaşı sayı­sındaki artışın soncu. Avrupa’da da koruma harcamalarının yarı­sının emekli maaşlarına gittiğini belirteyim.

Harcamaların ikinci sırasında hastalık/sağlık bakımı yer alı­yor: Toplam içinde yaklaşık yüz­de 30’luk bir paya sahip. Avru­pa’da da sağlık harcamalarının payı aynı seviyede. Avrupa’dan ayrıştığımız harcama kalemle­rinden biri aile/çocuk yardım­ları. Avrupa’da bu harcamanın toplam içindeki payı yüzde 8,7 iken bizde 6,4.Önemli bir fark sayılmaz. Bu yıl evlilik yardımı ve 3. çocuktan itibaren çocukla­ra verilecek aylık paralarla Av­rupa’yı yakalayabiliriz. Açıkça­sı bu desteğe hiçbir zaman sıcak bakmadığımı da itiraf edeyim.

TABLO 2

Bana göre bizi Avrupa’dan cid­di ölçüde ayrıştıran ve sosyal devletin en hayati yardımların­dan birinden yoksun kılan iş­sizlik ödeneği. Tablo 2’ye baka­lım: İşsizlik yardımının GSYH içindeki payı yüzde 0,1’den, top­lam koruma harcamaları içinde­ki payı da 0,1/10,9 =0,9’dan iba­ret. Bu oranın Avrupa ortalama­sı yüzde 3,9. Bizdeki son derece düşük payın nedeni işsizlerin çoğunlukla koruma şemsiyenin dışında kalmaları, şemsiyenin altına girebilenlerin de hem dü­şük hem kısa süreli yardım ala­bilmeleri.

Son söz olarak şunu belirtmek isterim: Kimse mali kaynakları­mız sosyal korumaya ancak bu kadar para harcamaya izin veri­yor demesin. Bosna Hersek; Sır­bistan, Karadağ bizden çok daha fazla mali kaynağa sahip olduk­ları için mi sosyal korumaya gö­reli olarak bizden iki kat daha fazla para harcıyor?