Bayram alışverişi yükte hafif pahada ağır

Bu yıl Kurban Bayramı ta­tiline denk gelen mayıs ayında vatandaşların banka ve kredi kartları ile yap­tıkları ödemelerin sayısı, gele­neksel “bayram alışverişi” ol­gusuna rağmen geçen yılın aynı ayına göre sınırlı bir artış gös­terirken, işlem tutarında hızlı büyüme yaşandı. Bu da halkın çarşı pazarda karşılaştığı paha­lılığı, başka deyişle enflasyonist baskıyı net şekilde gösterdi.

Merkez Bankası verilerine gö­re mayıs ayı boyunca banka ve kredi kartları ile yapılan öde­me işlemi sayısı geçen yılın ay­nı ayına oranla yüzde 10,1 arta­rak 2 milyar 104 milyon 321 bin 445 adet olurken, toplam ödeme tutarı ise yüzde 40 artışla 3 tril­yon 147,4 milyar liraya ulaştı.

Bu gelişmeye bağlı olarak; geçen yıl mayıs ayında 1.176,32 TL olan işlem başına ortalama harcama tutarı, bu yıl aynı ayda yüzde 27,1 artışla 1.495,69 liraya yükseldi. Geçen yıla göre harcama tuta­rındaki artışın işlem sayısında­kine göre çok daha yüksek olma­sı, mal ve hizmet fiyatlarındaki artışı, başka deyişle hayat paha­lılığı olgusunu ortaya koyuyor. İşlem sayısındaki artıştan arın­dırıldığında harcamalardaki yıl­lık yüzde 27 dolayındaki değişim oranı baz alınan mal ve hizmet sepetindeki yıllık artışı, başka deyişle hayat pahalılığının bo­yutunu gösteriyor.

“Bayram harcaması” etkisi sınırlı

İlk bakışta mayıs ayında kartlı işlem sayısındaki düşük artışta hafta sonları ve arada kalan günlerin de eklenmesi ile uzayan Bayram tatilinin etkili olduğunu söylemek mümkün. Normalde dört günlük bayram tatili, arife olan 26 Mayıs Salı ve öncesindeki pazartesinin de eklenmesi sonucu, önceki haf­ta sonu ile de birleşerek 9 güne çıktı. Bu nedenle azalan çalış­ma günleri mayısta alışveriş­lerin, bu kadar tatilin olmadı­ğı geçen yılın aynı ayına göre sayıca azalmasında etkili bir faktör.

Ancak normal şartlar­da Kurban Bayramı öncesinde, gıda tüketimi, giyim ve ayakka­bı alışverişleri, akaryakıt tüke­timi, restoran ve yeme-içme ve şehirlerarası seyahat ve hiz­met harcamalarında artışlar yaşandığı da bilinen bir durum. Başka deyişle çalışma günle­rinin azalması yaşamsal ihti­yaçlar için yapılan alışverişleri azaltıcı bir faktör olmadığı gi­bi, tersine bayram dolayısıyla ekstra alışverişler genelde ha­ne halkı harcamalarını artırıcı rol oynayan bir etmen.

Bu yılki bayramda ise bay­ram alışverişleri faktörü etki­sinin zayıf kaldığı dikkati çe­kiyor. Özellikle market/AVM, çeşitli gıda, giyim, akaryakıt, hizmet sektörü alışverişleri gi­bi temel harcama alanlarında işlem sayısı bakımından düşük kalan artışlar iç talepteki ya­vaşlamanın sürdüğüne işaret etti. İşlem başına harcama tu­tarındaki yüksek artış ise enf­lasyonun harcamalar üzerin­deki etkisini gösterdi.

Enflasyonist baskı nedeniyle alışveriş sayısını kısıtlama ça­bası, kartlı işlemlerde işlem sa­yısı ve tutarı bazında en büyük payı alan market ve AVM alış­verişlerinde dahi kendini gös­terdi. Ancak ihtiyatlı alışveriş bu harcamalarda faturanın hız­lı büyümesini önleyemedi. Söz konusu alışverişlerin sayısı ge­çen yılın aynı ayına göre yüzde 13,1 artarak 779 milyon 32 bin 804 olur­ken, işlem tutarı yüzde 48,4 artışla 612,9 milyar liraya ulaştı. Temel, zorunlu har­cama kalemlerinden oluş­ması nedeniyle toplam kart­lı alışveriş sayısında geçen yıl mayısta market/AVM’le­rin yüzde 36 olan payı bu yıl aynı ayda yüzde 37’ye, harca­ma tutarındaki payı da yüzde 18,4’ten yüzde 19,5’e yükseldi. Vatandaşlar, kartlı alışverişte mümkün olduğunca vazgeçile­bilir harcamalarını kısarak te­mel ihtiyaçlara ağırlık verdi.

Kamu/vergi ödemeleri de durmadı

Kartlar üzerinden yapılan ka­mu/vergi ödemeleri, tutar ba­kımından market ve AVM’den sonra ikinci sırada yer aldı. Dev­let dairesinde fiziki kartla ya da internet üzerinden kart bilgileri girilerek yapılan devlete ait tah­silatları ifade söz konusu öde­melerde, geçen yılın aynı ayına kıyasla işlem sayısı yüzde 7,8 ar­tarak 32 milyon 841 bin 634, tutar ise yüzde 65,4 artışla 343,3 mil­yar lira düzeyinde gerçekleşti.

Kamu/vergi ödemeleri, Gelir Vergisi, Kurumlar Vergisi, Mo­torlu Taşıtlar Vergisi (MTV), KDV Tahsilatları, Emlak Ver­gisi, SGK, BAĞ-KUR ve isteğe bağlı sigorta primleri, pasaport, ehliyet, mahkeme, tapu, noter harçları, trafik ve idari para ce­zaları, bazı kamu hizmet bedel­leri gibi ödemeleri kapsıyor.

Mayıs ayında kartla yapılan işlem tutarında market/AVM ve kamuya ödemelerini, yüzde 39,3 artışla 213,5 milyar lira olan çeşitli gıda harcamaları, yüzde 41,5 artışla 208,1 milyar lira olan giyim ve aksesuar alımları izle­di. Daha sonra yüzde 49,9 artışla 196,6 milyar lira olan yemek hiz­metleri, yüzde 56 artışla 183,5 milyar lira olan benzin/akarya­kıt harcamaları geldi.

Hizmet sektörü alımları için yapılan ödemeler yüzde 6,1 artışla 150,9 milyar, sigorta ödemeleri yüz­de 71,4 artışla 132,1 milyar, ya­pı malzemeleri, hırdavat, nalbu­riye harcamaları yüzde 30,1 ar­tışla119,7 milyar, araç kiralama, satış, servis, yedek parça har­camaları yüzde 22,9 artışla 118 milyar lira oldu. Diğer alanlar­daki harcamaların toplam tuta­rı ise 868,6 milyar lira ile geçen yılın mayıs ayındakinin yüzde 29,5 üzerinde gerçekleşti.

İlk beş ayda durum

Kartlı alışverişlerin sayı ve tutarına ilk beş ay itibarıyla bakıldığında da zorunlu olmayan harcamalara sınırlama ve hayat pahalılığı olgusu net biçimde kendini gösteriyor. Kartlı işlemlerin sayısı ocak-mayıs döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 10,3 artarak 8 milyar 548 milyon 614 bin 909 adet olurken, toplam alışveriş tutarı ise yüzde 44,5 artışla 12 trilyon 427,5 milyar liraya ulaştı. Geçen yıl ilk beş ayda işlem başına 1.109,94 TL olan ortalama alışveriş faturası, bu yıl aynı dönemde yüzde 31 artışla 1.453,74 TL’ye yükseldi.

İlk beş ayda ortalama alışveriş tutarı market ve AVM’de yüzde 33,1 artışla 783,18 TL, kamu/vergi ödemelerinde yüzde 59,9 artışla 7.125,50 TL, çeşitli gıdalarda yüzde 33,5 artışla 838,88 TL, giyim ve aksesuarda yüzde 26,5 artışla 2.127,41 TL’ye çıktı.

Alışveriş sayısında bayrama rağmen sınırlı artışa karşılık tutardaki yüzde 40’lık artış, enflasyonun hâlâ yüksek seyrettiğini ve vatandaşın aynı miktarda mal/hizmet için çok daha fazla para ödediğini işaret ediyor. Enflasyonun hâlâ tüketiciyi ezdiği, zorunlu harcamaların ağırlık kazandığı bir bayram ayı tablosu ortaya çıkıyor.

Bu tablo öncelikle, yüksek faiz, zayıflayan kredi büyümesi ve reel gelirlerdeki baskının özellikle orta gelir grubunun harcanabilir gelirini daraltmasına bağlanıyor. Hane halklarının bayram alışverişini tamamen kısmadığı ancak, alışveriş listesini kısalttığı, erteleye-bileceği harcamaları ertelediği görülüyor. Kurban Bayramı öncesi alışveriş dönemine rağmen kartlı harcamalarda sayı bazında görülen sınırlı artış, tüketicinin alım gücündeki aşınmanın bayram kaynaklı talep artışını gölgelediğine işaret ediyor.

Özellikle giyim, gıda ve hizmet harcamalarındaki düşük artışlar, iç talepteki yavaşlamanın sürdüğünü gösteriyor. Gıda, vergi, sigorta gibi zorunlu harcamaların ön planda oluşu, gelirlerin eridiğini ve tüketicinin temel ihtiyaçlar dışında harcama yapma kapasitesinin sınırlı kaldığını anlatıyor. Kredi kartı borçlarının da bu dönemde artma ihtimalinin yüksek olduğunu vurgulayan uzmanlar, yüksek oranlı harcama büyümesi gelir artışı ile desteklenmiyorsa, gelecek dönemde taksit ve borçlanma baskısını artırabileceğini belirtiyor.