Biten bir serginin ardından devrim Erbil ve mozaik koleksiyonu: Taşın sessiz dili

Bugün benim için çok özel bir yazı yazacağım. Biten bir sergi ardından mozaik sanatını yorumlayacağım. Devrim Erbil eserlerini mozaik olarak yorumlayan baba-kız sanatçı Sebahattin Gündoğdu ve Aylin Gündoğdu'nun ve mozaik sanatında estetik hafıza, kültürel süreklilik ve zamansal inşasına bakacağım.

Çağdaş sanatın önde gelen isimlerinden Devrim Er­bil ve Akın Ekici’nin “Ters Yüz İmgeler – Sanata İyi Bakın!” başlıklı sergisi, farklı tekniklerde birçok eseri sanatseverlerle bu­luşturuyor. Zıtlık ve dönüşüm­ler üzerinden gerçek ve imge kav­ramlarını ele alan sergi, Prof. Dr. Uğur Batı olarak benim küratör­lüğümde DenizBank’ın kültür sa­nat mekanı Galeri Deniz’de açıldı. Prof. Devrim Erbil ile Galeri De­niz’de 28 Nisan’da birlikte açılışı­nı gerçekleştirdiğimiz “Ters Yüz İmgeler Sanata İyi Bakın” sergi­sinde Sebahattin Gündoğdu ve Aylin Gündoğdu’nın Devrim Er­bil için uyarladığı özel mozaikler de görücüye çıktı. Devrim Erbil eserlerini yorumladıkları Mozaik Koleksiyonu’nun ilk sergisi olan bu sergi, sanatseverlerin olağan üstü ilgi gösterdiğini söyleyebili­riz. Sergi 17 Mayıs’a kadar Galeri Deniz’de açık kaldı.

Şimdi Aylin Gündoğdu ve Seba­hattin Gündoğdu’nun üzerinden mozaik ve Devrim Erbil bağlantı­sına bakalım.

Mozaik: Taşın canlı ruhu

İnsanlık tarihi incelendiğinde sanatın en temel işlevlerinden bi­rinin hafıza üretmek olduğu gö­rülür. Yazıdan önce resim, resim­den önce işaret, işaretten önce ise yüzeylere bırakılan izler vardı. Sanat, insanın kendisini dünya­ya kaydetme biçimidir. Bu kayıt biçimleri arasında mozaik sanatı, hem maddi kalıcılığı hem de gör­sel anlatı kapasitesi bakımından özel bir yere sahiptir. Çünkü mo­zaik yalnızca görüntü üretmez; zamanı sabitler, mekânı anlam­landırır ve kültürel sürekliliği gö­rünür hale getirir.

Mezopotamya uygarlıkların­dan başlayarak Helenistik Dö­nem, Roma İmparatorluğu ve Bi­zans İmparatorluğu boyunca ge­lişen mozaik sanatı; sarayların, tapınakların, kamusal yapıların ve kutsal mekânların vazgeçilmez görsel dili olmuştur. Bu sanatın temel gücü, parçaların birlikte­liğinden doğan bütünlüktür. Her taş, her kırık yüzey, her renk geçi­şi tek başına eksiktir fakat birlikte anlam kazanır. İşte tam bu nok­tada Aylin Gündoğdu ve Sebahat­tin Gündoğdu’nun mozaik pratiği, çağdaş sanat içinde dikkate değer bir yere yerleşmektedir.

Onların üretim pratiği, mozaik sanatını tarihsel bir nostalji ola­rak ele almaz; aksine yaşayan, dö­nüşen ve çağdaşlaşan bir ifade bi­çimi olarak yeniden yorumlar. Bu yaklaşım, geleneksel sanat üreti­minde sıkça karşılaşılan tekrar so­rununu aşar ve mozaiği bugünün estetik meseleleriyle buluşturur.

Mozaik sanatının en dikkat çe­kici tarafı, onun paradoksal yapı­sıdır: Kırılmış olanın bütünlüğü temsil etmesi. Bu, yalnızca biçim­sel bir durum değildir, aynı zaman­da insan varoluşunun metaforik bir karşılığıdır. Hayatın parçalı ya­pısı, anıların kırık doğası, zamanın bölünmüş akışı ve insan deneyi­minin dağınık karakteri mozaik­te somutlaşır. Aylin Gündoğdu ve Sebahattin Gündoğdu’nun eserle­ri bu parçalı yapıyı estetik bir orga­nizasyona dönüştürür.

Mozaik içinde sürekli hareket taşır

Sanat tarihçisi Heinrich Wölff­lin’in biçimsel analiz kuramı açı­sından bakıldığında, mozaik; çiz­gisel yapı ile yüzeysel derinlik ara­sında kurulan karmaşık bir ilişki alanıdır. Gündoğdu’ların eserle­rinde bu ilişki güçlü şekilde görü­lür. Her tessera (taş parçası), for­mun sınırını belirlerken aynı za­manda yüzeyin ritmini oluşturur.

Bu ritim kavramı önemlidir. Çünkü mozaik, durağan görünen ama içinde sürekli hareket taşıyan bir sanattır. Işığın yüzeye çarpma­sıyla renk değişir, gölge oluşur, de­rinlik artar. Böylece eser günün farklı saatlerinde farklı bir kim­lik kazanır. Bu, mozaiği diğer yü­zey sanatlarından ayıran önemli bir özelliktir.

Aylin Gündoğdu ve Sebahat­tin Gündoğdu’nun eserlerinde ışık yalnızca fiziksel bir unsur değildir; kompozisyonun aktif bir bileşeni­dir. Özellikle cam mozaik kullanım­larında ışığın kırılması, izleyiciy­le eser arasında sürekli değişen bir ilişki kurar. Sanat burada sabit de­ğildir; deneyimle birlikte dönüşür.

Mozaik sanatı teknik olarak son derece disiplinli bir yapı gerekti­rir. Bir resimde sanatçı spontane kararlar verebilir; renkleri değiş­tirebilir, kompozisyonu dönüştü­rebilir. Ancak mozaikte her karar daha yapısaldır. Taşın kesimi, yer­leşim açısı, boşluk oranı, renk ge­çişleri ve yüzey dengesi önceden planlanmalıdır.

Bu planlama süreci, adeta mi­mari bir düşünce biçimi gerektirir.

Devrim Erbil mozaiklerine yorum

Devrim Erbil, tıpkı batik, halı ve marküteri çalışmalarında oldu­ğu gibi, mozaik tekniğini de sana­tı kapalı kapılar ardındaki galeri­lerden çıkarıp kamusal alanlara, yani halkın içine taşımanın en et­kili yolu olarak görmüştür. Onun için mozaik; mimariyle bütünle­şen, zamana meydan okuyan ve çizgisel üslubunu devasa boyut­larda ifade etmesine olanak tanı­yan kalıcı bir malzemedir.

Devrim Erbil’in resimlerindeki o meşhur titreşen çizgiler, kuş sürüleri ve İstanbul silüetleri, mozaik tekni­ğinde farklı renk, doku ve boyut­lardaki taşların (tessera) yan ya­na gelmesiyle hayat bulur. Çizgi Etkisi ile Aylin Gündoğdu ve Se­bahattin Gündoğdu, mozaik derz­lerini ve taş dizilim hatlarını ade­ta birer fırça darbesi veya gravür çizgisi gibi kullanır. Işık ve renk oyunları ile cam (smalti) ve do­ğal taş mermerlerin ışığı yansıt­ma özelliklerinden yararlanarak, tuvaldeki o canlı ve dinamik renk kontrastlarını mozaik yüzeylerde de yakalamayı başarır.

Aylin Gündoğdu ve Sebahat­tin Gündoğdu’nun teknik yaklaşı­mında görülen en güçlü özellikler­den biri, yüzey organizasyonunda­ki matematiksel dengedir. Eğrisel hareketlerin parçalı sistem için­de akıcı görünmesi, teknik ustalık gerektirir. Çünkü düz taşlarla eğri üretmek, mozaik sanatının en zor alanlarından biridir.

Antik mozaik ustalarının kul­landığı geometrik bölme sistem­leri, bugün hâlâ temel teknikler­den biridir. Aylin Gündoğdu ve Sebahattin Gündoğdu’nun eser­lerinde bu teknik mirasın çağdaş bir devamlılığı görülmektedir. Özellikle dairesel ritimler, spiral hareketler ve merkezden yayılan kompozisyonlar güçlü geometrik bilinç taşır.

Sanatta malzeme seçimi, yal­nızca fiziksel değil kavramsal bir tercihtir. Mermer, doğal taş, cam, seramik ve metal parçaların bir araya gelişi farklı anlam katman­ları oluşturur.

Doğal taş kullanımı doğayla bağ kurar. Cam kullanımı ışığı çağırır. Seramik tarihsel sürekliliği tem­sil eder. Metal modern müdahale­yi simgeler.

Aylin Gündoğdu ve Sebahattin Gündoğdu’nun eserlerinde mal­zeme dili, anlatının kendisine dö­nüşmektedir. Özellikle Anado­lu coğrafyasının mozaik geleneği düşünüldüğünde bu üretimlerin kültürel değeri daha iyi anlaşılır. Zeugma Antik Kenti mozaikleri, dünyanın en önemli mozaik mi­raslarından biridir. Anadolu, bin­lerce yıl boyunca mozaik estetiği­nin merkezi olmuştur. Bu tarihsel bağlam içinde Aylin Gündoğdu ve Sebahattin Gündoğdu’nun üreti­mi, yalnızca bireysel sanat prati­ği değil; aynı zamanda kültürel de­vamlılık pratiğidir.

Ancak burada kritik fark şudur: Geçmişi tekrar etmek ile geçmişi yeniden yorumlamak aynı şey de­ğildir. Sanatsal değer, ikinci alan­da oluşur.

Aylin Gündoğdu ve Sebahattin Gündoğdu’nun sanatında Anado­lu motifleri, geleneksel ikonogra­fi, simgesel formlar ve tarihsel es­tetik hafıza modern kompozisyon anlayışıyla yeniden yapılandırılır.

Bu noktada sanat felsefesi açı­sından Walter Benjamin’in “aura” kavramı önemlidir. Benjamin’e gö­re sanat eserinin biricikliği onun zamansal varlığında saklıdır. Mo­zaik tam da bu biricikliği güçlendi­ren bir sanat formudur. Çünkü her taşın yerleşimi geri döndürüle­mezdir. Bu geri döndürülemezlik, eserin ontolojik ağırlığını artırır.

Aylin Gündoğdu ve Sebahat­tin Gündoğdu’nun eserlerinde bu durum açık biçimde hissedilir. Her parça kesin bir karardır. Bu nedenle mozaik, kararsızlığa izin vermeyen bir sanattır.

Aynı zamanda sabır sanatıdır. Modern dünyanın hız kültürü dü­şünüldüğünde mozaik neredeyse zamana karşı bir direnç biçimidir. Hızın karşısında yavaşlık. Tüketi­min karşısında kalıcılık. Geçicili­ğin karşısında süreklilik.

Bu yüzden mozaik çağdaş dün­yada yeniden önem kazanmakta­dır. Çünkü insan artık kalıcı olana ihtiyaç duymaktadır. Aylin Gün­doğdu ve Sebahattin Gündoğ­du’nun eserlerinde bu kalıcılık yalnızca fiziksel değil düşünseldir.

Estetik olarak bu eserlerde dik­kat çeken bir diğer unsur izleyi­ciyle kurulan mesafe ilişkisidir. Mozaik, yaklaşınca parçalanır. Uzaklaşınca birleşir.

Bu algısal mekanizma, sanatın izleyici üzerindeki bilişsel etkisi­ni artırır. İzleyici bütünü görmek için mesafe almak zorundadır.

Bu durum hayatla da benzer­dir. Bazen anlamı görebilmek için uzaklaşmak gerekir. Aylin Gün­doğdu ve Sebahattin Gündoğ­du’nun eserleri bu psikolojik kat­manı güçlü şekilde taşır. Yakın­dan bakıldığında teknik ustalık görülür. Uzaktan bakıldığında an­latı görünür.

Sanatın özü bazen hatırlamaktır

Ayrıca çağdaş mozaik sanatı artık yalnızca duvar ya da zemin­le sınırlı değildir. Mekânsal ens­talasyonlar, üç boyutlu yüzeyler, kamusal sanat projeleri ve mima­ri entegrasyonlarla genişlemek­tedir. Bu dönüşüm içinde Aylin Gündoğdu ve Sebahattin Gündoğ­du’nun üretimleri, mozaik sanatı­nın çağdaş mekân tasarımına na­sıl entegre olabileceğine dair güç­lü örnekler sunmaktadır.

Sonuç olarak Aylin Gündoğdu ve Sebahattin Gündoğdu’nun mozaik sanatı; yalnızca dekoratif estetik üretim değil, çok katmanlı bir kül­türel düşünce alanıdır. Teknik us­talık, tarihsel bilinç, estetik orga­nizasyon, malzeme bilgisi, zaman­sal farkındalık ve felsefi derinlik bu üretimlerde iç içe geçmektedir.

Onların eserlerinde taş, yal­nızca taş değildir. Renk, yalnızca renk değildir. Parça, yalnızca par­ça değildir. Her biri bir hafıza bi­rimidir. Ve mozaik, bu hafızaları bir araya getirerek insanın en es­ki ihtiyacını yerine getirir: Unut­mamak.

Çünkü sanatın özü bazen yarat­mak değil, hatırlamaktır. Moza­ik ise hatırlamanın en dayanıklı biçimlerinden biridir.Devrim Er­bil'in mozaikleri, binlerce yıllık bu Anadolu ve Akdeniz geleneği­ni çağdaş Türk resminin modern çizgileriyle buluşturan çok kıy­metli anıtlardır.