“Biz Güney Afrika’dan gelip sesimizi duyurduk, sizin çöpçüleriniz nerede?”

Sıfır Atık Forumu’nda duyduğum bu soru, üç gün boyunca dinlediğim yüzlerce konuşmadan daha etkiliydi. Birleşmiş Milletler Sıfır Atık Yük­sek Düzeyli Şahsiyetler Danışma Kurulu Başka­nı ve Sıfır Atık Vakfı Onursal Başkanı Sayın Emi­ne Erdoğan Hanımefendi’nin himayelerinde Sıfır Atık Vakfı tarafından düzenlenen Sıfır Atık Foru­mu’nda Erdoğan’ın ‘Dünya beşten büyüktür çün­kü insanlık beşten büyüktür” sözü sıfır atığın de­ğil uygarlığın dönüşümünün özeti gibiydi. İleri dönüşüm stratejisiyle artık bir kongre ve etkin­lik merkezi olarak kullanılan Atatürk Havalima­nı’na 183 ülkeden gelen 120’den fazla bakan, pay­daş, STK, özel sektör temsilcisinin bavulundu bu sefer sıfır atıkla ilgili iyi uygulamalar, zorluklar ve ilham veren konuşmalar vardı.

Sıfır atığın en büyük paydaşı atık toplayıcıları

“Şehirler İçin Altyapı Rolü Olarak Gayri Res­mi Sektör” başlıklı oturumun sahnesinde Brezil­ya’dan ve Güney Afrika’dan gelen atık toplayıcıları vardı. Karanlık sokakların çöplerinden gelen ses­ler hayatın ne denli basit olduğunu gösterdi. Güney Afrikalı Maditlhare Koena “Biz Güney Afrika’dan kalkıp buraya geldik, sesimizi duyurduk. Peki sizin çöpçüleriniz nerede?” dediğinde salonda derin bir sessizlik işitildi. Sıfır atığın en büyük başarısı atık­ları değil insanı görünür kılması. Katılabildiğim tüm oturumların ezcümlesi hep aynıydı. “Gerçek kaynak da gerçek dönüşüm de insanda.”

Yüzlerce kişiye “çöplerin onurlu sesiyiz” diye seslenen Koena, yıllarca Cape Town sokaklarında atık toplayıcılığı yapmış. Bugün 12 bin Güney Afri­kalı atık toplayıcısını temsil ediyor ve bizlere onur­lu bir yaşamın çöpe attıklarımızla, atma biçimi­mizle şekillendiğini gösterdi.

Çöpün de bir adabı var biliyor musunuz?

Koena, Güney Afrika’da çöp eğitimleri vererek daha önce günde kişi başı toplanan 4 kiloluk atık toplama kapasitesini 40 kilograma nasıl çıkardık­larını anlattı. Ev ev dolaşılmış insanlara atık yöne­timi okuryazarlığı eğitimi verilmiş. Akademisyen­lerle işbirliği yapılmış. Atıkların verileri çıkarıl­mış, program 10 yıldan fazla sürmüş evsel atıklar azalmış, bireylerin harcamaları düşmüş, kentler temizlenmiş. Atık toplayıcıların geliri artmış atık toplayıcılar sıfır atığın, döngüselliğin bir parçası haline gelmiş. Koena’nın “dönüşmek istiyorsanız sesimizi duyun” sözleri atık toplayıcılarının “is­tihdam, sosyal adalet, geri dönüşüm” konularında­ki etkisini gösteren önemli başlıklar. İnsanlar geri dönüşümün sadece teknoloji meselesi olduğunu sanıyor oysa dönüşüm davranışta, tutumda.

Çöplükten stratejik ortaklığa

Sadece Maditlhare değil Brezilya’dan gelen Uluslararası Atık Toplayıcıları Birliği (MNCR) Başkanı Severino Lima Jr. atık toplama konusun­da küresel bir aktör. Lima’nın hikâyesi de çöplük­te başlıyor. Bir zamanlar Brezilya’nın çöplüklerin­de geçimini sağlayan Lima, bugün aynı insanların haklarını devlet başkanlarıyla müzakere ediyor. Brezilya’da atık toplayıcılarının kooperatifleşme hareketinin öncü isimlerinden biri, toplayıcılara sosyal güvence kazandırmış. Bünyesinde 800 koo­peratif olan MNCR, Brezilya’nın Ulusal Katı Atık Politikasının önemli bir parçası. Devlet Başkanı Lula ile sürekli görüşen Lima’nın “biz çöpün değil çözümün bir parçasıyız” yaklaşımının arkasında aslında 25 yıllık bir toplumsal hareket bulunuyor.

Atık toplayıcılar bazı ülkelerde belediyeler tara­fından resmi paydaş olarak kabul ediliyor. Dünyada 57 ülkede örgütlenen yüz binlerce atık toplayıcısı üyesi bulunan Uluslararası Atık Toplayıcıları İtti­fakı yüz binlerce insanı temsil ediyor.

Çöplerinizi günlük not edin, çöp endeksi oluşturun

Dünyanın en önemli sıfır atık programı GAIA temsilcisinin “ihtiyacım mı var yoksa istiyorum mu” başlıklı sıfır atık tanımı sadece endüstrilerin değil bireysel atıklarımızı da günlük olarak metrik­lememiz gerektiğini hatırlatıyor. Başlamak için çok karmaşık modellere ihtiyaç yok. Belki de önce eve, sokağa, zihnimizdeki atıklara bakmak gerekiyor. Döngüsel ekonominin en etkili mühendisleri çöpü­ne sahip çıkanlar. Modern hayatın yan etkisi israf, ilaç prospektüslerinden daha fazla risk taşıyor. Sı­fır Atık Hareketi bu anlamda bir atık yönetimi pro­jesi değil, insan sorumluluğunu yaşamın merkezi­ne koyma projesine dönüşüyor.

Dün çöpleri karıştıranlar bugün aklımızı karıştırdı

Erdoğan’ın dediği gibi insanlığın beşten büyük olduğunu gösteren şey devletlerin gücü değil. Ca­pe Town sokaklarından, Brezilya’nın çöplükle­rinden çıkıp dünyanın geleceği hakkında konu­şan insanlar.

Velhasıl, Sıfır Atık Forumu’nda ilhamımı çöp­lükte buldum, çöpün de bir adabı olduğunu, atık­ların modern dünyanın namusu olduğunu anla­dım. Forum’dan aklımda kalan görüntü, bir çöplük, onurlu bir hayat, çöplüğün ortasında dönüşerek açan bir çiçek. Medeniyetin dönüşen yüzü.