Değeri anlaşılmamış bir Ar-Ge desteği: Teknoloji geliştirme merkezleri

Serbest Kürsü
Serbest Kürsü

Haluk ERDEM - YMM (haluk.erdem@bdo.com.tr)

Devletin gerek kanuni düzenlemeler, gerekse TUBİTAK, KOSGEB, Kalkınma Ajansları gibi kurumlar vasıtasıyla Ar-Ge faaliyetlerine vergisel destekler ile hibe ve ucuz kredi destekleri sağladığı malum. Amaç, ülkemizin bilim ve teknoloji alanında bulunduğu seviyeyi ileriye taşımak, geliştirilecek ürünlerle ithalat bağımlılığımızı mümkün mertebe azaltmak ve katma değeri yüksek ihracat potansiyelini güçlendirmek.

Bu çerçevede, 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme Ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun, 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu, 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun ve Gelir, Kurumlar, Katma Değer Vergisi, Damga ve Harçlar Kanunları ile çeşitli vergi ve SGK destekleri sağlanmış, KOSGEB, Kalkınma Ajansları, TUBİTAK gibi kurumlar vasıtasıyla hibe veya faizsiz kredi olanakları sunulmuştur. Keza 2012/3305 sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararla, Ar-Ge yatırımları öncelikli yatırım olarak sınıflandırılarak çok önemli vergi ve SGK destekleri sağlanmıştır.

Görüldüğü üzere sağlanan destekler saymakla bitmiyor. Tabi bu noktada akla Ar-Ge faaliyetlerine yönelik bunca destek neden tek bir kanun kapsamında ve tek bir kurumun uygulaması altında konsolide edilmiyor sorusu da gelmiyor değil. Bunu da yetkililere bir hatırlatma olarak not düşmüş olalım. Devletin destek niyeti ve gayreti ortada. Ancak, bu dağınıklık, Ar-Ge faaliyeti yürüten kişi ve kurumların kimi destek unsurlarını gözden kaçırmalarına neden olabiliyor.

İşte bu destek kalemlerinden birisi de KOSGEB tarafından sağlanan ve uygulaması bu kurum tarafından yürütülen Teknoloji Geliştirme Merkezleri (TEKMER) Destek Programı.

TEKMER, Ar-Ge faaliyetleri için emsali olan Ar-Ge-Tasarım Merkezleri ve Teknopark’ların sağladığı mali avantajları büyük ölçüde sağlamaktadır. Ar-Ge Merkezi ve Teknopark’lardan en önemli farkını ortaya koyan karakteristik özelliği ise, burada ar-ge faaliyeti yürütecek olan firmaların çok daha düşük masraf ve yükümlülüklere katlanacak olması. Örneğin, ar-ge desteklerinden yararlanabilmek amacıyla ar-ge merkezi kuracak firmaların asgari 15 ar-ge personelini münhasıran ar-ge merkezinde istihdam etmeleri, ayrı ve donatılmış bir fiziki mekân oluşturmaları, personelin mesaisi ve faaliyetlere ilişkin gelişmeleri düzenli olarak raporlamaları gerekiyor. Keza teknoparkta yer alabilmek için yüksek kira maliyetlerine katlanılması ve bir takım bürokratik yükümlülüklerin yerine getirilmesi söz konusu. Oysa TEKMER’de Ar-Ge yapabilmek için, TEKMER imkânlarını kullanmaları karşılığında TEKMER işletmecisine kullanım bedeli ödenmesi ve ar-ge faaliyetinin sürdürüldüğünün tevsik edilmesi yeterli. İşin aslı, TEKMER’ler tam da ar-ge yapmak isteyen KOBİ’ler ve bireysel girişimciler için düşünülmüş yapılar.

TEKMER nedir, nasıl kurulur?

İlgili yasal düzenlemelerdeki detaylara girmeksizin TEKMER şu şekilde tanıtılabilir:

TEKMER’ler, üniversiteler, Teknoloji Geliştirme Bölgeleri, kamu kurumları, oda, borsa, birlik gibi yarı kamusal kurumlar, vakıf ve derneklerin yanı sıra özel sektör işletmelerince de münferiden veya müştereken kurulabilir. Üniversite veya TGB yönetici şirketi dışındaki tüzel kişilikler, ancak bu kurumlarla işbirliği anlaşması çerçevesinde başvuru yapabilirler. Bugüne kadar işletici şirketlere genellikle üniversitelerin öncülük ettiği görülmekle birlikte, son dönemde özel sektör öncülüğünde TEKMER başvuruları da yapılmaya başlanmıştır. TEKMER’ler sadece TEKMER faaliyeti yürütecek olan “işletici şirket” tarafından kurulur ve yönetilirler. Öncelikle KOSGEB’ten TEKMER ismi kullanım hakkı alınır ve sonrasında TEKMER kuruluş ve geliştirme desteklerinden yararlanmak üzere TEKMER projesi KOSGEB’e sunulur.

İşletici şirket, Ar-Ge faaliyetlerinde kullanmak üzere yeterli makine/teçhizat/yazılım ve fiziki ortam sağlamakta, bu imkânları TEKMER’de Ar-Ge yapmak isteyen gerçek kişi veya KOBİ’lere kira ve kullanım bedeli karşılığında sunmaktadır. İşletici şirket, TEKMER’de geliştirilen ar-ge projelerine ortak olabilir, bu projeleri destekleyerek ticari menfaat de sağlayabilir. Nihayetinde, özel sektör firmalarına TEKMER işletmecisi olma imkânı sağlanmasındaki temel amaç, orta ve büyük ölçekli firmaların, KOBİ vasfındaki firmalarla birlikte bir Ar-Ge ekosistemi oluşturmasıdır.

TEKMER Destek Programı Uygulama Esasları’nda TEKMER şu şekilde tanımlanıyor: “Bir veya birden çok ilişkili temada ve araştırma-geliştirme ve/veya ürün/süreç/hizmet yeniliği içeren teknoloji/yenilik odaklı iş fikri/proje sahibi girişimci ve işletmelere yönelik hizmetler sunan yapı.”

TEKMER’de Ar-Ge yapan işletmeler ise hem bu fiziki ortamı, hem üniversite veya teknopark bilgi birikimi ve imkânlarını kullanabilmekte. Üstelik yazının devamında belirtilen birçok Ar-Ge desteğinden de yararlanabilmekte.

TEKMER, enerji, yenilenebilir enerji, havacılık, savunma, ilaç, tıbbi cihaz, medikal, biyoteknoloji, nanoteknoloji, genetik, robotik, makine, elektrik, elektronik, kimya, bilgi ve iletişim teknolojileri, yazılım, dijitalleşme, yapay zekâ ve benzeri temalarından bir veya birkaçına yönelik kurulabiliyor. İşletici şirket, elbette yapacağı fizibilite ile belirlenen alanda yararlanıcı işletmelerin ortak kullanımına yönelik yatırım yapmak durumunda. Oluşturulması gereken makine-teçhizat parkına dair asgari zorunluluk getiren bir düzenleme bulunmamakta. Bununla birlikte, ar-ge yapacak kişi ve kuruluşlar, TEKMER’in temasına ve imkânlarına göre tercihte bulunup müşteri oluyorlar.

TEKMER olabilmek için aranan şartlar nelerdir?

KOSGEB’den TEKMER unvanı alıp desteklerden yararlanabilmek için sağlanması gereken asgari şartlar şunlardır:

- Özel sektör işletmeleri, bir işbirliği sözleşmesi çerçevesinde üniversite veya TGB yönetici şirketleri ile birlikte başvuruda bulunabilecektir.

- Asgari 1000m2 alan şartı bulunmaktadır. Bu alanın bir işletmenin belli bir bölümü olarak değil bağımsız bir bina olarak kurgulanması gerekir. Bu yer mülkiyet devri, bedelsiz tahsis veya kiralama suretiyle de olsa en az proje destek süresince kullanılabilir olmalıdır

- Ortak çalışma, toplantı ve etkinlik amaçlı alanlar oluşturulması gerekmektedir. Bu alanlar en azından mobilya, internet, projeksiyon cihazı ile tefriş edilmelidir.

- İşletici kuruluşun, TEKMER firmalarının ortak kullanımına yönelik yazılım, donanım, makine ve mekan tedariki ile teknik danışmanlık, eğitim gibi hizmetler sunması beklenmektedir.

- KOSGEB tarafından iş fikri/projesi onaylanan girişimciler/firmalar TEKMER’de yer alabilir. Firmalar, TEKMER’de faaliyetlerine devam etmek için yenilikçi iş fikri veya proje çalışmalarında süreklilik sağlamalıdır. (İstisnası TEKMER’de Ar-Ge yapanlara iş geliştirme ve ticarileştirme hususlarında destek sağlamak amacıyla faaliyet gösteren çapa işletmelerdir.)

- TEKMER’de işletmelere kiralanan alanın doluluk oranı 2. yıldan itibaren %50’nin altına düşmemelidir.

- TEKMER işletici kuruluşunun münhasıran TEKMER faaliyetleriyle iştigal etmesi ve bu amaçla kurulmuş yeni bir şirket olması gerekir.

- TEKMER yöneticisinin dört yıllık yükseköğretim kurumu mezunu olması ve işletme yöneticiliği/danışmanlığı konularında veya TEKMER için belirlenen tema ile ilgili alanlarda beş yıllık iş tecrübesinin bulunması gerekir.

- İşletici kuruluşun destek programı süresinde bilanço kârını dağıtmayacağı; şirket/esas sözleşmesinde veya Genel Kurul/Hissedarlar Kurulu kararlarında yer almalıdır.

TEKMER’lere sağlanan KOSGEB destekleri nelerdir?

KOSGEB tarafından TEKMER kuruluşu ve geliştirilmesine yönelik toplam 3.800.000 TL destek sağlandığını belirtmiştik. Destek oranı yapılan harcamanın %75’i kadardır. Azami 5 yıl süre için sağlanan bu desteklere ilişkin detayları aşağıdaki tabloda inceleyebilirsiniz.

*Sadece özel sektör işletmelerince kurulan ve KOBİ statüsü taşımayan işletici kuruluşlar, TEKMER unvanını kullanabilmekle birlikte, yukarıda belirtilen desteklerden yararlanamıyorlar.

TEKMER’de Ar-Ge yapan firma ve girişimcilerin avantajları nelerdir?

TEKMER’de Ar-Ge yapanlara sağlanan teşvik unsurları hemen hemen Teknopark ve Ar-Ge ve Tasarım Merkezleri’nde sağlanan teşviklerle aynıdır. Bunları aşağıdaki karşılaştırmalı tablodan görmek mümkündür:

 

Özetle;

- TEKMER’ler, Ar-Ge ve Tasarım Merkezi kurmakta zorlanan veya kurmayı tercih etmeyen, kendilerine uygun Teknoparklar’da yer alamayan ar-ge odaklı firmalara kayda değer vergisel ve mali avantajlar sağlayan, ortak fiziki yatırım ve beşeri sermaye havuzundan yararlanma imkanı veren yapılardır.

Gerek işletici kuruluş gerekse TEKMER’de yer alan firmalar için sağlanan destekler göz önüne alındığında, oldukça cazip bir destek programı olduğu açıktır.

- İşletici kuruluşlar açısından bakıldığında;

- 1000 m2 alanda kurulabilen, birkaç personel ile idame ettirilmesi mümkün olan TEKMER’lerin kuruluş kriterlerinin makul düzeyde belirlenmiş olduğu rahatlıkla ifade edilebilir.

- Kuruluş ve geliştirme (take off) aşamasında KOSGEB tarafından sağlanan destekler, özel sektör firmalarını TEKMER işletmeciliği konusunda teşvik edici niteliktedir.

* Bu noktada, 1.500.000 TL tutarındaki makine-teçhizat desteğinin yeterli olamayabileceği hususunu gerek potansiyel başvuru sahiplerinin gerekse TEKMER Destek Programını tasarlayan değerli uzmanlarımızın dikkatine sunarım.

- İşletici kuruluşun kira ve makine-teçhizat kullanımı ve hizmet bedeli gelirlerinin yanı sıra TEKMER’de geliştirilen ar-ge projelerine paydaş olarak belki çok daha yüksek tutarlarda gelir elde etme imkanı bulunmaktadır.

Son olarak, TEKMER işletmeciliği ile ilgilenebilecek olan yatırımcı adaylarına,

1) lokasyona uygun doğru sektörlerin belirlenmesi, doğru paydaşlar ile belirlenen temaya uygun bir kurgu oluşturulması,

2) gelir kaynakları ve sürdürülebilirlik boyutunun dikkatlice irdelenmesi,

hususlarını hatırlatalım.

Yazımızın ülkemizin Ar-Ge’ye dayalı üretim ve ihracat potansiyelinin gelişmesine küçük de olsa katkı sağlayacağını umuyor, değerli okurlarımıza sağlıklı ve güzel bir sene diliyorum.

 

 

 

Yazara Ait Diğer Yazılar Tüm Yazılar