Dış ticaret fiyatları alarm veriyor

İran-ABD/İsrail savaşı tüm dün­yadaki tüm eko­nomilere önemli maliyetler yükle­di. Türkiye gibi net enerji ithalatçısı olan ülkeler, petrol fiyatlarındaki artı­şın negatif etkile­rini çok daha fazla hisseder oldu. Hatta bunun sadece kısa dönemde değil, aynı zamanda uzun dönem­de de bu ülkeleri etkileyece­ği söylenmeye başlandı.

Dünya ekonomisinin içinde bulunduğu bu hen­gâme içinde Türkiye de kendine özgü bir enflasyon problemiyle baş etmeye ça­lışıyor. Program tek ayak­lı, ekonominin yapısal so­runlarına yönelik çözümle­ri içermeyen bir nitelikte, sadece para politikasının sağladığı olanaklarla sürdü­rülmektedir. Türkiye’nin içinde bulunduğu bölgede yaşanan bu savaşın Türkiye ekonomisini diğer ülkeler­den daha fazla etkilemesi de kaçınılmaz.

Özellikle artan petrol fiyatlarının neden olacağı cari açıklarla bir­likte, artan enerji maliyet­lerinin yurtiçi fiyatlara da sirayet etmesi ve enflasyo­nu arttırması beklenmek­tedir. Maalesef ekonomi yönetiminin elinde sadece para politikası araçları ol­duğu için savaşın bu etkisi­ni kontrol edebilmek için­de bu araçlardan başka ça­re yok. Sorun ekonominin bugün içinde bulunduğu bu şartlarda bu para politikası araçlarının kullanılıp, kul­lanılmayacağıdır. Zira pa­ra politikasının daha da sı­kılaştırılmasına yol açacak olan bu durum ekonomide var olan sıkıntıları daha da arttıracaktır.

Mevcut programın yenilenmesinde yarar var

Mevcut program böyle­sine bir sıkışmışlık için­de devam ettirilmeye çalı­şılırken, bazı gözlemciler de programın gözden ge­çirilmesi gerektiğine dik­kat çekmektedir. Savaşın yarattığı olumsuz etkiler devam ettiği günümüzde programın ömrünü doldur­duğuna yönelik açıklama­lar da kamuoyunda sıkça görülmeye başladı.

Ekonomi yönetimi ka­nımca yürütülen programa yönelik eleştirilerden ge­reksiz yere rahatsızlık du­yuyor. Zira bu program bir­çok eksikliği olan, prema­türe bir istikrar programı olarak uygulamaya alınmış­tı. Bu da kamuoyu progra­ma yönelik beklentilerine olumsuz yönde etkilemek­teydi. Bu bağlamda ekono­mi yönetiminin bunca za­man bilinçli olarak uygu­lamaktan kaçındığı maliye politikalarını uygulamak­tan başka çaresinin kalma­dığı anlamına gelmektedir. Aksi halede enflasyon konu­sundaki kontrol kabiliyetini kaybedecektir.

Tekrar etmekte fayda var. Türkiye ekonomisinde yaşanan sorunların birçok yapısal nedeni var. Ancak bölgemizde yaşanan sava­şın bu problemlerden bazı­sının ekonomiye etkisinin sanılandan çok fazla ola­bileceğinin ipuçlarını ver­mektedir. Son zamanlarda petrol fiyatlarındaki artı­şın Türkiye’nin dış ticaret hadlerine olumsuz etkisi olacağına ve bunun netice­sinde de cari açık düzeyi­ni sanıldığından çok daha fazla etkileyeceğine dikkat çekiyor.

Dış ticaret hadleri

Dış ticaret haddi, ihracat birim değer endeksinin it­halat birim değer endeksi­ne oranı şeklinde hesapla­nır. Şekil 1’de görülen ise dış ticaret hadlerinde ülkemiz aleyhine gelişmelerin ne­den olduğu gelir kazanç ve kayıpları gösterilmektedir. Şekildeki negatif değerle ka­yıp, pozitif değerler ise ka­zançları göstermektedir.

Dikkat edilirse, Türki­ye ekonomisi dış ticaretten genel olarak kayıplar yaşa­maktadır. Ama bu kayıplar hep kontrol edilebilir dü­zeylerde olmuş. Ancak pan­demi sonrası dönemde bu kayıpların boyutu daha ön­ce olmadığı kadar yüksek seviyelere çıkmıştır.

Bu du­rum Türkiye’nin sahip ol­duğu ithalat yapısı ile dışa­rıya yaptığı ihracat yoluy­la gelir elde etme gücünde alışılmışın ötesinde bir ka­yıp yaşandığının gösterge­sidir. Dahası ülke ekonomi­sinin pandemi sonrası dö­nemde ihracat yolu ile elde edilen gelire değil, daha çok dışarıdan borçlanarak elde edilen dövize bağımlılığı­nın da açık olarak arttığının göstergesidir. Kanımca pet­rol fiyatlarında son zaman­larda görülen artış bu duru­mu daha da kötüleştirecek ve ekonominin dış kaynak ihtiyacını körükleyecek­tir.

Türkiye artık para poli­tikasının sınırlarına gelin­miş ama enflasyonu istenen düzeylere getirilememiştir. Programın yeniden gözden geçirilerek, eksikliklerinin giderilmesi zaruridir. Daha kapsayıcı, maliyetlerin tüm kesimlere adil şekilde dağı­tıldığı, kamunun da aktif bir şekilde bu mücadelede yer aldığı yeni bir programa ih­tiyaç doğmuştur.