Düşük emekli aylıklarının nedeni EYT mi, emekli aylığı hesaplama sistemi mi?

Bugün düşük emekli aylık­larıyla ilgili yapı­lan tartışmalarda en çok dile getiri­len başlıklardan bi­ri EYT düzenlemesi oluyor. Ancak mev­cut tabloya baktığı­mızda düşük emek­li aylıklarının temel nedeninin EYT ol­madığını açık şekilde görüyo­ruz. Çünkü bugün henüz emek­li olmamış milyonlarca çalışan da sistem üzerinden gelecekte alacağı emekli aylığını hesap­ladığında oldukça düşük ra­kamlarla karşılaşıyor.

Özellikle e-Devlet üzerinden yapılan hesaplamalar bunu net biçimde ortaya koyuyor.

4A kapsamında çalı­şan SSK’lılar “4A Emek­li Aylık Bilgisi Hesaplama”, BAĞ-KUR sigortalıları ise “4B Emekli Aylık Bilgisi He­saplama” ekranından bugün itibarıyla bağlanabilecek emekli aylıklarını görebili­yor.

Sisteme giren çalışanla­rın önemli bir bölümü, yıllar­ca prim ödemelerine rağmen beklediklerinden çok daha düşük emekli aylıklarıyla kar­şılaşıyor.

Gelir seviyesi yükselse de…

Bugün yalnızca asgari ücret­le çalışanların değil, asgari üc­retin iki ya da iki buçuk katı ücretle çalışan kişilerin de he­saplanan emekli aylıkları çoğu zaman yaklaşık 20 bin lira sevi­yelerinde görünüyor. Daha dik­kat çekici olan ise gelir seviyesi yükseldikçe dahi tablonun çok fazla değişmemesi.

Örneğin asgari ücretin dört, beş hatta altı katı ücretle ça­lışan kişiler dahi emekli aylı­ğı hesaplama sistemine girdik­lerinde yaklaşık 25 bin lira ile 28 bin lira 30 bin lira arasında emekli aylıklarıyla karşılaşı­yor. BAĞ-KUR’lularda ise ra­kamlar çoğu zaman daha da dü­şük kalıyor.

Kendi primini cebinden öde­yen BAĞ-KUR sigortalıları açı­sından durum daha da çarpı­cı. Bugün birçok BAĞ-KUR’lu, brüt asgari ücretin üç katına kadar prime esas kazanç üze­rinden prim ödese bile ileri­de bağlanacak emekli aylığının beklentilerin oldukça altında kaldığını görüyor. Bu tablo, yal­nızca düşük gelir grubunun de­ğil, yüksek prim ödeyen kesim­lerin de sistemden memnun ol­madığını ortaya koyuyor.

Dolayısıyla mesele yalnızca düşük ücretle çalışanların dü­şük emekli aylığı alması değil­dir. Sorun artık sistemsel hale gelmiştir. Çünkü mevcut yapı, ödenen prim ile bağlanan emek­li aylığı arasındaki ilişkiyi za­yıflatmış durumda. Çalışanlar daha fazla prim ödeseler bile bunun emekli maaşına güçlü şe­kilde yansımadığını düşünüyor.

Sorunun temeli hesaplama sistemi

3 Mart 2023 tarihinde EYT yasası çıktı. Emekli aylığı he­saplama sistemi bu tarihte de­ğişmedi, emekli aylığı hesap­lama sistemi 1.10.2008’de de­ğişti. EYT yasası çıkmasaydı emekli aylıkları bugün olduğu gibi düşük kalmaya devam ede­cekti.

Sorunun temelinde ise yıllar içerisinde değişen emekli aylı­ğı hesaplama sistemi bulunu­yor. Özellikle 2000 sonrası ve daha belirgin şekilde 1 Ekim 2008 sonrası uygulamaya giren sistemde aylık bağlama oranla­rının düşmesi, güncelleme kat­sayılarının değişmesi ve büyü­meden-gelişmeden emeklilere verilen payın azalması nede­niyle bağlanan emekli aylıkları giderek düşüyor.

Bu durum yalnızca SSK ve BAĞ-KUR’luları etkilemiyor. 1.10.2008 tarihinden sonra devlet memuru olan kişiler açı­sından da gelecekte bağlanacak emekli aylıkları oldukça düşük seviyelerde hesaplanıyor. Bu­gün kamu çalışanlarının önem­li bir bölümü de ileride alacak­ları emekli maaşlarının çalış­ma dönemindeki gelirlerini karşılamayacağını görüyor.

Dolayısıyla mesele yalnızca bugün emekli olmuş kişilerin düşük aylık alması değil. Asıl dikkat çekici olan nokta, he­nüz emekli olmamış çalışanla­rın da sistemde düşük emekli aylıklarıyla karşı karşıya olma­sıdır. Bu nedenle “emekli sayısı arttı, EYT’liler emekli oldu, bu yüzden maaşlar düştü” yakla­şımı mevcut sorunu tam olarak açıklamıyor.

Çünkü sorun yalnızca emek­li sayısının artması olsaydı, bugün çalışan ve henüz emek­li olmamış kişilerin sistemde yüksek emekli aylıkları görme­si gerekirdi. Oysa mevcut tablo bunun tam tersini gösteriyor. Sistem bugün yalnızca mev­cut emeklilere değil, gelecekte emekli olacak milyonlarca çalı­şana da düşük emekli aylığı he­saplıyor.

EYT düzenlemesi sosyal gü­venlik sistemi üzerinde ek ma­liyet oluşturmuş olabilir. An­cak düşük emekli aylıklarının temel nedeni olarak yalnızca EYT’yi göstermek, sistemin ya­pısal sorunlarını göz ardı et­mek anlamına gelir. Çünkü bu­gün ortaya çıkan tablo, emek­li aylığı hesaplama sisteminin kendisinin düşük aylık üretme­ye başladığını açık şekilde orta­ya koyuyor.

Türkiye’de sosyal güvenlik sisteminin yeniden ele alınma­sı gerekiyor. Özellikle çalışan­ların ödedikleri prim ile ala­cakları emekli aylığı arasında­ki bağın güçlendirilmesi büyük önem taşıyor. Aksi halde uzun yıllar çalışan, yüksek prim öde­yen milyonlarca kişi emeklilik döneminde ciddi gelir kaybı ya­şamaya devam edecek.

Bugün artık tartışılması ge­reken konu yalnızca EYT de­ğildir. Asıl tartışılması gereken konu, çalışanların gelecekte in­san onuruna yakışır bir emekli aylığı alıp alamayacağıdır. Çün­kü mevcut sistem yalnızca bu­günün emeklilerini değil, yarı­nın emeklilerini de düşük ay­lığa mahkûm edecek şekilde ilerliyor.