En düşük aylık 20 kat artarken kök aylık neden 11 katta kaldı?
2019–2026 Döneminde Emekli Aylıklarında Altı Aylık Enflasyon Artışları ve Oransal Adalet Sorunu
Emeklilik sistemi, özü itibarıyla basit bir dengeye dayanır: Çalışma hayatı boyunca ödenen prim ne kadar yüksekse, emeklilikte alınan aylık da o ölçüde yüksek olur. Bu denge, yalnızca sosyal desteklerle değil; oranların korunmasıyla ayakta kalır.
Türkiye’de 2019 Ocak ayından itibaren uygulanan en düşük emekli aylığı politikası, kısa vadede sosyal bir rahatlama sağlarken, uzun vadede bu temel dengeyi ciddi biçimde zorlamıştır. Sorun, en düşük aylığın artırılması değil; bu artışın diğer emekli aylıklarına aynı oranda yansıtılmamasıdır.
İki ayrı artış hattı: Kök aylık ve taban aylık
2019’dan bu yana…
En düşük aylık 20 kat artarken kök aylık neden 11 katta kaldı?
2019–2026 döneminde emekli aylıklarında altı aylık enflasyon artışları ve oransal adalet sorunu
Emeklilik sistemi, özü itibarıyla basit bir dengeye dayanır: Çalışma hayatı boyunca ödenen prim ne kadar yüksekse, emeklilikte alınan aylık da o ölçüde yüksek olur. Bu denge, yalnızca sosyal desteklerle değil; oranların korunmasıyla ayakta kalır.
Türkiye’de 2019 Ocak ayından itibaren uygulanan en düşük emekli aylığı politikası, kısa vadede sosyal bir rahatlama sağlarken, uzun vadede bu temel dengeyi ciddi biçimde zorlamıştır. Sorun, en düşük aylığın artırılması değil; bu artışın diğer emekli aylıklarına aynı oranda yansıtılmamasıdır.
İki ayrı artış hattı: Kök aylık ve taban aylık
2019’dan bu yana emekli aylıkları fiilen iki ayrı hatta ilerlemiştir.
Birinci hat, kök aylık hattıdır. SSK ve Bağ-Kur emeklilerinin maaşları, kural olarak her altı ayda bir, TÜİK’in açıkladığı son altı aylık TÜFE artışı kadar yükseltilmiştir. Bazı dönemlerde bu artışlara refah payı eklenmiştir.
İkinci hat ise taban aylık hattıdır. Kök aylığı düşük kalan emeklilerin maaşları, kanunla belirlenen en düşük emekli aylığına tamamlanmıştır. Bu tutar, enflasyon artışlarından bağımsız biçimde ve çoğu zaman çok daha yüksek oranlarla artırılmıştır.
Asıl mesele, bu iki hattın zamanla birbirinden kopmasıdır.
Altı aylık enflasyon artışlarının bileşik sonucu
2019 Ocak ayından 2026 Ocak ayına kadar geçen sürede emekli aylıklarına uygulanan altı aylık TÜFE artışları ve eklenen sınırlı refah payları bileşik olarak hesaplandığında, kök aylıkların toplam artışı yaklaşık 11,1 kat olmuştur.
Bu şu anlama gelir:
2019’da 1.000 TL kök aylığı olan bir emeklinin maaşı, aynı artış mekanizmasıyla 2026 Ocak ayında yaklaşık 11.129 TL’ye yükselmiştir.
Aynı mantıkla:
2019’da 2.000 TL alan emekli bugün yaklaşık 22.259 TL,
2019’da 3.000 TL alan emekli yaklaşık 33.388 TL,
2019’da 4.000 TL alan emekli yaklaşık 44.518 TL,
2019’da 5.000 TL alan emekli ise yaklaşık 55.647 TL almaktadır.
Bu rakamlar, prim esaslı emeklilik sisteminin “normal” artış hattını göstermektedir.
En Düşük Aylıkta Bambaşka Bir Ölçek
Aynı dönemde en düşük emekli aylığı 1.000 TL’den 20.000 TL’ye çıkarılmıştır.
Bu artış:
* 20 kat,
* Oransal olarak yüzde 1.900’dür.
Burada kritik nokta şudur:
Bu artış, enflasyonun doğal sonucu değildir. Sosyal politika tercihiyle yapılan doğrudan bir taban yükseltmesidir.
Dolayısıyla 2019–2026 döneminde:
*Kök aylıklar yaklaşık 11 kat,
*En düşük aylık ise 20 kat artmıştır.
Oransal kırılma tam olarak nerede?
2019 yılında sistem son derece açıktı.
1.000 TL alan bir emekliye karşılık 3.000 TL alan emekli, 3 kat aylık alıyordu.
2026’ya gelindiğinde tablo değişti:
* Taban aylık alan emekli: 20.000 TL,
* 2019’da 3.000 TL alan emeklinin kök aylığı: yaklaşık 33.388 TL.
Böylece 3 kat olan fark, 1,67 kata düşmüş oldu.
Bu yalnızca bir maaş farkı değildir; prim–maaş ilişkisinin bozulmasıdır.
“Eğer Aynı Oran Herkese Uygulansaydı” Sorusu
En düşük aylığa uygulanan 20 katlık artış, tüm emekli aylıklarına oransal olarak yansıtılsaydı:
2019’da 2.000 TL alan emekli bugün 40.000 TL,
2019’da 3.000 TL alan emekli 60.000 TL,
2019’da 4.000 TL alan emekli 80.000 TL,
2019’da 5.000 TL alan emekli ise 100.000 TL aylık alıyor olacaktı.
Bugün bu emeklilerin aldığı maaşlar, bu seviyelerin yarısına dahi ulaşamamaktadır. Üstelik bu fark, geçici değildir; ömür boyu sürecek bir gelir kaybıdır.
Taban aylığa yığılan emekliler ne anlatıyor?
2019’da yaklaşık 1 milyon emekli en düşük aylık alırken, bugün bu sayı yaklaşık 4,9 milyon kişiye ulaşmıştır.
Bu artış, sadece taban aylığın yükseldiğini değil; üstten alta doğru bir sıkışma yaşandığını göstermektedir. Sistem, yukarıyı yukarı çekerek değil, yukarıyı aşağıya yaklaştırarak eşitlemektedir.
Sonuç: Sosyal Destek ile Oransal Adalet Aynı Anda Mümkün
En düşük emekli aylığını artırmak, sosyal devletin tartışmasız bir görevidir. Ancak bu yapılırken, diğer emekli aylıkları oransal olarak geride bırakılıyorsa, sistem kendi içinde yeni bir adaletsizlik üretir.
Bugün gelinen noktada gerçek şudur:
Emekli maaşları artmıştır; ancak emeklilik sisteminin matematiği bozulmuştur.
Önümüzdeki dönemde ihtiyaç duyulan yaklaşım; en düşük aylığı korurken, diğer aylıkları da aynı oransal mantık içinde dengeleyen, prim ile maaş arasındaki bağı yeniden güçlendiren bir düzenlemedir.
Aksi halde Türkiye, emeklilikte herkesi tabana yaklaştıran, fakat kimseye kalıcı refah sağlayamayan bir yapıyla karşı karşıya kalacaktır.
Prim–aylık bağının kopması ve kayıt dışılık riski
Emekli aylıklarını aslında belirleyen temel unsurlar; sigortalılık süresi, prim ödeme gün sayısı ve çalışma hayatı boyunca bildirilen prime esas kazançlardır. Yani sistemin özü şudur: Daha uzun süre çalışan, daha fazla prim ödeyen ve daha yüksek kazançtan bildirilen sigortalı, emeklilikte daha yüksek aylık alır.
Ancak son yıllarda uygulanan en düşük emekli aylığı politikasıyla birlikte bu bağ fiilen kopma noktasına gelmiştir. Bugün gelinen aşamada; asgari ücretle çalışan, asgari ücretin bir buçuk katı, iki katı, hatta iki buçuk katı üzerinden prim ödeyen çok geniş bir kesim, aynı emekli aylığını almak zorunda kalmaktadır.
Sistem bu şekilde devam ederse; asgari ücretin üç–dört katı üzerinden prim ödeyenlerle en alt düzeyden prim ödeyenler arasındaki maaş farkı da ilerleyen yıllarda kendiliğinden kapanacaktır. Bu durum, ödenen primle bağlanan emekli aylığı arasında ciddi bir dengesizlik ve mağduriyet yaratmaktadır.
Bu dengesizliğin en önemli sonuçlarından biri de kayıt dışılığın teşvik edilmesi riskidir. Çünkü sistem fiilen şu mesajı vermektedir:
“En alttan çalışsan da, iki katı, iki buçuk katı, hatta üç katı kazançtan prim ödesen de emeklilikte alacağın aylık aynı olacak.”
Böyle bir algı, çalışanı ve işvereni daha düşük kazanç bildirmeye ya da kayıt dışı çalışmaya yöneltebilecek güçlü bir motivasyon yaratır.
Basit bir örnek durumu netleştirir:
Asgari ücretle çalışan bir kişi, işçi ve işveren payları birlikte değerlendirildiğinde aylık yaklaşık 12 bin TL sigorta primi ödemekte ve vergi yükü oldukça sınırlı kalmaktadır. Buna karşılık 50 bin TL ücretle çalışan bir kişi, yaklaşık 25 bin TL sigorta primiyle birlikte ciddi bir gelir vergisi ödemektedir.
Biri 12 bin, diğeri 25 bin TL prim öderken; sistem bugünkü haliyle devam ederse, bu iki kişinin emeklilikte alacağı aylıklar aynı seviyeye doğru yaklaşacaktır.
Bu tablo yalnızca bireysel bir adaletsizlik değil; aynı zamanda sosyal güvenlik sisteminin finansmanını ve sürdürülebilirliğini tehdit eden yapısal bir sorundur. Çünkü prim ödeme isteğini zayıflatan her uygulama, uzun vadede sistemin kendi gelir tabanını aşındırır.
Özetle; en düşük emekli aylığını korumak sosyal bir zorunluluktur. Ancak bu yapılırken ödenen primle bağlanan aylık arasındaki ilişki koparılırsa, ortaya çıkan sonuç hem adalet duygusunu zedeler hem de kayıt dışılığı besleyen bir yapıya kapı aralar.
Bu nedenle emeklilik sisteminde atılacak her adım, yalnızca bugünün maaşlarını değil; yarının çalışma, prim ödeme ve kayıt içi istihdam davranışlarını da dikkate almak zorundadır.
