Eski usulde zeytinyağı gibi üste çıkılmazdı: Yağ piyasasının Türkiye etkisi

“Gagasında taze bir zeytin yaprağı ile geri döndü.” Nuh Tufanı

Zeytin, Akdeniz havzası­nın Dünya ile kurduğu bağdır. Dostluğun sembolü­dür. Birleştirici gücü yalnız­ca Birleşmiş Milletler arma­sıyla sınırlı kalmaz. Olimpik ruhu da taçlandırır. Diğer to­humlardan ayrışır; yağını çe­kirdekten değil, meyveden verir. Yoğundur.

Hürmüz’de Dünya bir sa­vaşın eşiğindeyken insanlık Artemis II ile sınırları zorla­dı. Zeytin de kendi çizgisini korudu.

Şu anda global piyasalarda Hürmüz kaynaklı ayrışmalar belirgin. Coğrafi ve sınai de­ğer zincirindeki konumuna göre her emtia, Hürmüz’e ya­kınlık derecesine göre fiyat­lanıyor. Örneğin, Nisan ayı başında “Star Wars Günü” başlığıyla bakır ve alümin­yum ayrışmasını global fiyat pusulası gibi kullanmıştık.

Pusulanın savaş kutbu: Sıvı yağlar

Hürmüz Boğazı’nın ABD – İran husumetinde çifte ablukaya tutulması enerji piyasalarını derinden sars­tı. Yenilenebilir enerji kay­nakları ve biyo-yakıtlara yönelim hızlandı. Endonez­ya’dan Brezilya’ya karışım oranlarını arttırıcı mevzu­atlar yürürlüğe kondu.

Biyo-dizel kaynağı soya yağı fiyatı Şikago Ticaret Borsası vadeli kontratlar­da %50’ye yakın artış kay­detti. Etanol bağlantılı mı­sır fiyatları küresel bolluğa rağmen dirençli. ABD’nin mısır ihracatı rekor bölge­de. Genel yağ kompleksinde fiyatlar yüksek seviyelerde. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) endek­sinde bitkisel yağ fiyatları tahıl, süt ve et gruplarından belirgin şekil­de ayrıştı.

Ayçiçeği ya­ğı bir başka sa­vaşa maruz. Rusya’nın Uk­rayna’yı işgali, Karadeniz’deki lojistik sorun­lar kuraklıkla birleştiğinde ayçiçeği diğer yağlara göre zaten primli fiyatlanıyor­du. Son dönemde Ukrayna Rusya’nın gücü olan gübre tesislerini, Rusya ise Uk­rayna’nın gücü olan liman ve yağ altyapısını hedef al­maya başladı. Bu gelişme­ler eşliğinde ayçiçeği piya­sasının yeni sezon hasadı devreye girene kadar zor­lanması mümkün. Fiyatlar gevşemiyor.

Geleneksel taban yağı pal­miye de trendden ayrışa­mıyor. Endonezya’nın B-50 programında ısrarcı tutu­mu fiyat tabanını yukarı çe­kiyor. Böylesine stres dolu konjonktürde ABD rafineri­leri Çin’den atık yağ ithala­tına yönelmek durumunda kalıyorlar.

Pusulanın barış kutbu: Zeytinyağı

Ancak Hürmüz’den ve Ka­radeniz’den uzak Akdeniz’e özgü zeytinyağı daha sakin bir hat izliyor. Evvelki sezon yaşanan kırıcı kuraklık re­kolteyi dibe vurdurduğunda küresel emsal İspanya natü­rel sızma fiyatları ton başı­na 9bin Euro bandına kadar yükselmişti. İki senedir Ak­deniz havzasındaki elveriş­li koşullar Türkiye’den Fas’a rekolteyi toparladı. Sonba­harda geçici bir endişeyle fi­yatlar tekrar 5bin seviyesi­ne doğru yükselir gibiydi. O dönemde yerel basında aşırı kötümser senaryolar günde­me getirilmişti.

Endişelerin yersiz çıkma­sıyla birlikte güncel kotas­yonlar 4bin Euro seviyesine kadar gevşedi. Pek çok em­tia Hürmüz nedeniyle dal­galanırken zeytinyağı fiyat­ları daha istikrarlı kalabildi. Hatırlarsak Ticaret Bakanlı­ğı’nın yerinde ve zamanında müdahalesi iç piyasada fiyat geçişlerini sınırladı. Gün­cel Tarım ÜFE verisine gö­re Mart ayında zeytin kg ba­şına 77,91 TL’den fiyatlandı. 2024 Temmuz ayında fiyat 73,95 TL idi. Yerel ve kalite farkları baki ticaret borsa­larının kotasyonları ve TÜ­FE’de sıvı yağ fiyatları bu eğilimle örtüşüyor.

Zeytinyağı, küresel değer zincirinin Hürmüz paraziti­ne yakınlık–uzaklık–yoğun­luk ekseninde verdiği tepki­nin en berrak göstergesi.

Pusulanın gerçek kuzeyi: Merkez bankaları

Geçtiğimiz hafta Fed, Ni­san ayı kararını açıkladı. Eski usulde Nisan ara toplantıydı. Basın toplantısı düzenlen­mezdi. Fed için Mart, Hazi­ran, Eylül ve Aralık yani mev­sim geçişi yaşanan dönemler asıl toplantılardır. “Dot-plot” diye adlandırılan ekonomik projeksiyonlar ve faiz pati­kası güncellenir. Pusulaların savaş ve barış kutupları ara­sında titrediği konjonktürde Fed, değişikliğe gitmedi.

Ancak şunu da gördük ki içerden gelen güçlü şerhlere rağmen faiz sabit tutuldu ve çetin bir metin kaleme alındı. Demek ki görevi devralması beklenen müstakbel Başkan Kevin Warsh’u faiz indirim­lerinde zor bir süreç bekliyor. Selefi Jerome Powell ise geri plana çekiliyor.

Benzer şekilde ECB ve İn­giltere Merkez Bankası da sa­bit. TCMB de aynı düsturda – söz gümüşse sukut altındır.

Sonuç: Eski usul analog pusula

Zeytinyağı – yağlı tohumlar, bakır – alüminyum gibi piya­sadaki ayrışma katmanları­nı çoğaltmak mümkün. Diji­tal dünya veri zehirlenmesi ve gürültü kirliliğine boğulmuş­ken merkez bankaları paraziti süzüyorlar.

Çekirdek göstergelerde ka­lıcı kırılma henüz belirgin de­ğil. Enflasyonist riskler art­masına karşın ana eğilim iz­lenebilir bantta. Çekirdek dışı enerji ve gıda fiyatlarındaki dinamikler ana eğilimi şimdi­lik rejim değiştirecek ölçüde zorlamıyor; kritik eşik ikin­ci tur etkiler. Hürmüz’ün bi­riktirdiği basınç patlayarak genele yayılamıyor yalnızca kanal kanal sızıyor. Merkez bankaları da sükûnetle elle­rindeki analog pusulaya bakı­yorlar. Basınç merkezine değil barış rotasına odaklanıyorlar.