Esnaf Ahilik Sandığı kepenk indiren esnafa niye çare olamadı?

Serbest Kürsü
Serbest Kürsü

Ümit Işık - Ticaret Bakanlığı Ticaret Başmüfettişi

Ülkemizde 1 milyon 900 bine varan esnaf ve sanatkârın, içinden bulunduğumuz olağanüstü dönemden en fazla etkilenen kesimlerin başında geldiğinde kuşku yoktur. Toplumun en önemli yapı taşlarından olan ve ekonomi zincirinin küçük ama sağlam halkalarından olan esnafın bu süreçte ayakta kalabilmesi, devlet desteklerine ihtiyaç duymaktadır. Esnafın emeğine bağlı kazancı, dükkânının açık olması ile mümkündür. Dükkânı kapanmış bir esnaf ve sanatkârın kendi başına ve gücü ile ayakta kalmasını beklemek haksızlık olacaktır. Berberi, kahvehanesi, bakkalı, lokantası vs. her bir esnaf özelinde değil ama genel bir değerlendirme ile esnafın bu dönemi en az hasarla nasıl atlatabileceği ciddi bir soru olarak karşımıza çıkmaktadır.

Hükümet bu dönemde esnaf ve sanatkârı da içine alan bir dizi önlemler almıştır. Bu tedbirler;

- Yaşanan salgının mücbir sebep kabul edilerek esnafın vergi ve diğer ödemelerinin askıya alınması, ertelenmesi,

- Esnaf ve sanatkârın yanında çalışanların kısa çalışma ödeneğinden yararlanmasının önü açılması,

- Halk Bankası’ndan 25 bin TL kredi ve 25 bin TL paraf kart uygulaması,

gibi genel olarak vergi ötelemesi, İşsizlik Fonu’ndan yaralanma ve kredi desteği şeklinde bir sınıflandırma içine alınabilir.

Esasen bu önlem ve desteklerin günü kurtaran rahatlatıcı bir etkisinin olduğu muhakkaktır. Ancak kepengini indiren esnafın gelir kapısı kapanmıştır ve artık bırakın vergi ödemeyi en temel ihtiyaçlarını bile karşılayacak imkânı kalmamıştır.

Hepimizin bildiği gibi esnaf, kazancı geçimine yetecek kadar olan sanat ve meslek erbabıdır. Esnaf genelde günlük kazanan ve günlük harcayan insandır. Esnaf ve sanatkârın vergi ödemeleri dışında elektrik, su, doğalgaz, dükkân kirası, yanında çalışan varsa o kimsenin ücreti gibi birçok gideri bulunmakta, ayrıca bu kesim neredeyse sıfır stokla çalışmakta ve ciddi tasarrufları da bulunmamaktadır. Öte yandan bu insanların çoğu kredi borçlusu ve hatta önemli bir kısmı sicil aflarına rağmen bankaların kara listesinde yer almaktadırlar. Dükkânı kapalı olan ve herhangi bir kazancı olmayan esnafın bu sabit giderleri var olmaya ve artmaya devam etmektedir.

Hükümetin salgın dolayısıyla aldığı tedbirlerden etkilenen kesimler için getirdiği ve uygulamaya koyduğu paketlerin esnafı ne derece rahatlattığının istatistiki bilgisi şu an için yoktur. Ancak genel olarak bakıldığında bu paketlerin esnafın derdine geçici bir çözüm olduğu görülecektir.

Esnafa sağlanan krediler, ödenmesi gereken bir borç yüküdür. Esnafın işlerinin bozulması ve rutin döngünün kırılmasıyla bozulan gelir gider dengesinin sürekli ileriye doğru artarak devam edeceğini söylemek için kâhin olmak gerekmiyor. Sokağa çıkma yasağından kaynaklı ekonomik faaliyetlerdeki yavaşlama ve azalma esnafı da doğrudan etkilemektedir. Esnaf için 11 Mart öncesi durumuna dönülmesi epey bir zaman alacağı gibi esnafın bu dönemde –varsa- birikimlerini bitireceğini söylemek de yanlış olmayacaktır.

Ötelenen vergilerin ve alınan kredilerin ödeme zamanı geldiğinde esnafın ciddi bir sıkışma ve darboğaz ile karşılaşacağı şüphesizdir. Şartları taşıyıp alabildiğini varsaysak bile kısa çalışma ödeneğinin de derde deva olmayacağı açıktır. Çünkü bu ödenekten esnaf ve sanatkârın kendisi değil yanında çalışanlar faydalanmaktadır. Yanında çalışan işçinin ücret yükünden kurtulmasıyla dolaylı bir fayda sağlayacağını söyleyebiliriz.

Bir çözüm olarak Esnaf Ahilik Sandığı

Esnaf ve sanatkârlar, kendiişlerinde bağımsız çalışmalarından dolayı sosyal güvenlik yönünden 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası’na (sistemin birleşmesi öncesinde Bağ-Kur) tabidirler. Bu kanunun sunduğu hizmet ve imkânlar dışında esnaf ve sanatkârın 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’na göre işsizlik ödeneğinden yaralanması mümkün olmadığı gibi yukarıda belirttiğimiz üzere kısa çalışma ödeneğinden de yaralanması mümkün değildir. Bu iki ödenek 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’ndan kaynaklanmakta olup, anılan kanunun 46/2 ye göre bu kanun;

- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 4’üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi ile ikinci fıkrası kapsamında olanlardan bir hizmet akdine dayalı olarak çalışan sigortalıları,

- 4857 sayılı Kanun’a göre kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışanlardan 5510 sayılı Kanun’un 52’nci maddesinin birinci fıkrası kapsamında işsizlik sigortası primi ödeyen isteğe bağlı sigortalılar,

- 4857 sayılı Kanun’un ek 6’ncı maddesi kapsamındaki sigortalıları,

- 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun geçici 20’nci maddesinde açıklanan sandıklara tabi sigortalıları,

kapsamaktadır.

Buna göre kendi adına ve namına bağımsız çalışan esnaf ve sanatkârlar bu kanun kapsamında olmayıp, işsizlik ve kısa çalışma ödeneği alması da mümkün değildir.

Tam da bu boşluğa bir çözüm olarak 23.02.2017 tarihli ve 6824 sayılı Kanunun 9’uncu maddesi ile 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’na, “Ek Madde 6” olarak eklenen madde ile esnaf ve sanatkâr için İşsizlik Fonu işlevini görecek olan “Esnaf Ahilik Sandığı” oluşturulmuştur.

Sandığın, ahilik anlayışının bir sonucu olan yardımlaşma ve dayanışma kültürüne gönderme yapması dışında özünde, hizmet akdi ile çalışanlar için oluşturulan İşsizlik Fonu’ndan farkı bulunmamaktadır. Söz konusu sandığın gelirleri, prime esas günlük kazancın %2 oranında esnafın yapacağı ödeme ve %1 oranında devletin katkısından oluşması öngörülmüştür.

Ancak esnaf ve sanatkarların, kendilerinden kesilecek ve devletin katkısı olacak primlerin eşit olarak %1.5 olması yönünde bir talebi ve beklentisi bulunmaktadır. Esasen bu tartışmadan da kaynaklı olarak 2018 yılında başlaması öngörülen Ahilik Sandığı uygulaması, yapılan değişiklikle 2020 yılına ertelenmiş ancak bu da yeterli olmayıp 25.03.2020 tarihli ve 7226 sayılı Kanun’un 17’nci maddesi ile Esnaf Ahilik Sandığı’na ilişkin hükümlerin 01.01.2021 tarihine kadar uygulanmayacağı düzenlenmiş, diğer bir ifade ile 2021 yılı başına ertelenmiştir.

2017 yılında çıkmasına rağmen yaklaşık 3 yıldır uygulamaya konulamayan esnaf (Ahilik Sandığı) İşsizlik Fonu’nun bu zor günlerde esnaf ve sanatkarın yaşadığı mağduriyete bir çözüm olamadığı anlaşılmaktadır. Oysa bu uygulamaya 2017 yılında başlanılmış olsa idi bugün sandıkta biriken fon ile esnafın derdine bir ölçüde çare olunması mümkün olabilirdi. Sosyal devletin bir gereği olarak bu sandığa devletin -en azından başlangıç aşamasında- daha fazla katkı yaparak öncü olması ve sandığın işler hale getirilmesi önemli bir adım olacaktır.

Yazara Ait Diğer Yazılar Tüm Yazılar
2020’nin ardından 28 Kasım 2020