Faiz kuru

Stratejik petrol rezervlerinin (SPR) 270 milyonla 1982 Ağustos’ta başlayıp, artışla 311 milyon varil ton olduğu ilk yıl 1983 Nisan. Tam 43 yıl sonra tarihinin bu düşük seviyesi yine görüldü. 2023 Temmuzunda Fed 5,25- 5,50 faiz oranı ile 23 yıllık tarihi rekor politi­ka faiz seviyesine çıktığında, SPR ise sonraki tarihinin o ana kadarki en düşüğü 346 milyon varil tonu görüyordu. Nedeni çok basitti. Ma­liye politikası para politikasına eşlik ediyor­du. Ancak farklı olarak genişlemeci maliye politikasıydı. Çünkü pompa fiyatları ABD’de rekor seviyelere çıkmış, 8 banka batmış, 2024 seçimlerine 1 yıl kalmıştı. Enflasyon Rus­ya-Ukrayna Savaşı ve pandemi sonrası dün­yada arz ve enerji şokları ile tavan yapmıştı.

Fed’e faiz artışında geç kaldığı için eleştiri­ler zirvedeydi. Fed faizde zirveyi görünce ba­tan bankalar nedeni ile enflasyona başkasının müdahale etmesi gerekiyordu. Petrol arzını arttırarak ABD’de enflasyon düşürülmüştü. Çünkü BLS verilerine bakıldığında enerji fi­yatlarındaki geri çekilme ile enflasyonun düş­tüğü net bir şekilde görülebiliyordu.

Kristal büfe

Aynı dönemde bizde ana akım ortodoks pop iktisat yorumlarında, Fed’in ne kadar muhte­şem iletişimle piyasaları çok güzel hazırladı­ğı ve reel faiz ile bilimi izleyerek enflasyonu kontrol altına aldığı başta piyasa kanallarında anlatılıyordu. Arz ve enerji şoklarında politi­ka faizinin işlevsel olmadığını Ben Şalom Ber­nanke (vd., 2004) makalelerinde yazmışlardı.

Mayıs 2026’dan sonra ABD SPR tekrar 400 milyon varil ton altına düşüp, şu anda tarihi düşük seviyesindeyken aynı ay İran’a “Des­tansı Öfke Operasyonu” sona erdi. Peki, niye benzer bir tablo var? Çünkü Powell yeni git­ti, Warsh ısınıyor. Enflasyonda enerji şokları nedeni ile seviye yüksekken faiz indirimine gitmesi halinde daha yeni göreve başlamışken ciddi eleştiri alacak.

Kamala Harris için seçim öncesinde bir an­da sürpriz 50 baz puan düşüren Powell için merkez bankası bağımsızlığını sorgulama­yanlar Kevin Warsh için aynı derecede ılım­lı olurlar mı? O zaman geriye SPR kalıyor. Ki benim beklentim seçim öncesi her durumda o bir faiz indirimi buraya gelecek.

Kral ve ben

1983 yılında ARPANET sonrası internet hayatımıza girdi. 32 Sayılı TPKKK ile döviz alım satımları serbest hale geldi. Reagan dö­nemi Eylül 1982’de ekonomiden %54 mem­nun değildi, işsizlik %10’lu seviyelerdeydi. 1983 başında Reagan kabul oranı %35’e kadar düştü. Paul Volcker şok faiz artışı sonrası re­sesyon, stagflasyon vardı. Volcker kendi ifa­desi ile “tüm Fed guvernörleri ümidini kay­betmişti ve inançları kalmamıştı, onlara bir mucize sunmak gerekiyordu. Hazine bakanı­nı bilgilendirerek şok faizi uyguladı”. Ve Ma­radona’nın eli gibi gol geldi. Fed ve Volcker fa­iz artışı ile başarmışlardı.

Oysa gerçek farklıydı. Kanada ve Meksi­ka’da petrol kuyuları devreye girmiş ve arz artmıştı. Yani ABD’de enflasyon ne zaman kontrolden çıksa devreye petrol giriyordu. Ortodoks, neoklasik inanç gereği tabii bu ba­şarı yine Fed’indi o zaman da. Burada artık bi­liyoruz ki neoliberalizm kendi vatanında bile yakaladı mı affetmez.

Reaganomics ile vergiler düşürülerek bütçe açıkları karşılığında ekonomiyi canlandırma ve işsizliği azaltma kalıcı oldu. Buna “Arz Yan­lı İktisat” denir literatürde, Thatcher(izm) gi­bi. Meşhur Laffer Eğrisi de o zaman çıkmıştır. Ancak, kamu harcamalarının kontrolü ve büt­çe denkliğini de bu yüzden istemişler ve mo­netarist görüşle para arzı kontrolü ile enflas­yonu kontrol etmeyi de öne sürmüşlerdir.

Kırıntı büfe

Bunlardan 4 sene sonra Lionel Messi doğ­du. Oysa Milei 1970 doğumlu olarak tüm bu süreçlere hâkim olması gereken bir isim. 1983 yılında Arjantin’de cunta sonrası ilk se­çim de yapılmıştı. Bugün yakın coğrafyada, neoliberal Milei’nin Arjantin’inde İsrail ser­mayeli Çin benzeri üretim merkezi kuruluyor ABD tarafından.

Kissinger’ın Suudi Arabistan ile Petrodo­lar Sistemini kurması petrol yüzünden tekrar ekonomik krize girmemek içindi. Çin swap­ları ile yüzen Arjantin, Panama Kanalından ve Venezuela’dan Çin çıkarıldı derken Arjan­tin ikamesi de benzer yüzden. Çin’in en bü­yük pazarlarından AB’de Rusya-Ukrayna kay­naklı sorunlar, Yeni İpek Yolu Projesi üzerin­de Trump Koridoru, İran Hürmüz ve Süveyş Hattı hep Çin nedeni ile.

Şimdi yeni bir cephe var. Yapay zekâ. ABD borsasının itici gücü.