Fed’in politikalarını ve temel araçlarını anlama kılavuzu

Emrah LAFÇI
Emrah LAFÇI Ekonominin Doğası dunya@dunya.com

Global finansal piyasalarda uzunca bir süredir ana aktörler merkez bankaları. Özellikle Fed, ECB gibi büyük merkez bankalarının attıkları adımlar hem fiyatlamaları etkiliyor hem de gündemi belirliyor. Bunun yanında heyecan yaratan diğer konu da malum son zamanlardaki Bitcoin başta olmak üzere kripto paralar. Ayrıca teknoloji şirketlerinin hisselerindeki yükselişler de sık sık gündemi meşgul ediyor. Burada da ana şirketler; Apple, Tesla, Facebook, Microsoft, Amazon. Özellikle Tesla hisselerinde sadece Elon Musk’ın bir tweetiyle sert hareketler görebiliyoruz. Ve nihayet bu haberlere son haftada GameStop, Reddit, Robinhood gibi daha önce birçok kişinin duymadığı yeni kelimeler girdi. Bu konuların her biriyle ilgili yoğun bir kafa karşıklığı var. Biz bu yazıda Fed’in para politikasına kısaca değinelim. Diğer konular da sonraki haftalara kalsın.

Fed’in iki temel amacı var. Biri tam istihdamı sağlamak diğeri de fiyat istikrarını sağlamak. Bu amaçları gerçekleştirme yolunda elinde farklı araçlar var. Bu araçlardan en önemlisi faiz oranları. Peki hangi faiz oranları? Bankaların, bankalararası para piyasasında birbirleriyle gerçekleştirdikleri işlemlerde uygulayacakları faizin belli bir aralıkta olması amaçlanıyor. Bu aralık da şu anda %0-%0.25. Yani Fed’in politika faizi kendi sağladığı kaynağın faizi değil, bahsettiğim piyasadaki hedeflenen faiz. Yani bizdeki gibi repo faizi değil, “Federal funds rate”.  Bunu gerçekleştirmek için neler yaptığını önümüzdeki haftalarda biraz daha detaylandıracağım. Bu araç yukarıda bahsettiğim iki amacı sağlama ve finansal piyasalardaki sıkışıklığı gidermek için yeterli olmayınca “Quantitative Easing” olarak bildiğimiz varlık alım operasyonları kullanılmaya başlandı. Bu 2008 krizinden beri kullanılan br yöntem. İçinden geçtiğimiz krizde de bolca kullanılıyor. Aylık 120 milyar dolar varlık alımı yapılıyor. Bunun 80 milyar doları hazine tahvilleri, 40 milyar doları ipotek teminatlı menkul kıymetler. (MBS) Fed bilançosu da bu sebeple genişliyor.

Varlık Alımı – Quantitative Easing Nedir?

Varlık alımı konusunun zor anlaşılmasının iki temel sebebi var. Bunlardan biri tahvil fiyatlaması ve tahvil faizlerinin hangi durumlarda düştüğüne ilişkin kafa karışıklığı. Diğeri de repo işlemlerinde yoğun şekilde kullanılan tahvillerin bu alandaki kullanım şekilleri. Tahvil günün sonunda bir tarafın aldığı borca karşılık bu borcunu ödeme taahhütünü gösteren bir menkul kıymet. Yani devlet; “Bana borç ver, ben de sana bu kağıdı vereceğim, kağıdın üzerinde de vade yazılı, o vadede geldiğinde alacağını geri alabilirsin.” diyor. Eğer bir taraf borç almak istiyorsa ve karşısında çok fazla ona borç vermek isteyen gönüllü varsa ucuz faizle borçlanabilir. Ama borç vermeye niyetli az kişi ya da kurum varsa yüksek faizden borçlanmak zorunda kalır. İşte kriz zamanlarında devletin çok yüksek borçlanma ihtiyacı olduğu için, borç vermek isteyen de çok bulunmadığı için, eğer Fed gibi büyük bir oyuncu bu tahvillere talep göstermezse tahvil faizleri yükseliyor. Bu da ekonominin kalanındaki faizlere sirayet ediyor. Zaten amaç da faizleri düşük tutup ekonomiyi canlandırmak. Bu sebeple Fed tahvillere talep yaratıyor. Düşük faizin negatif yan etkisi yüksek enflasyon olabilir, ki şu aşamada böyle bir risk görünmüyor. Diğer risk de piyasada balon oluşması. Belli ki bu risk göze alınıyor. Zaten yukarıda bahsettiğim hisse ve diğer finansal enstrümanlardaki fiyat artışlarının en önemli sebeplerinden biri de bu politika. Faizler bahsettiğim yöntemle baskı altında olduğu için, rahatlıkla borçlanıp bu ürünler alınabiliyor. Bu da fiyatları yukarı taşıyor. Hatta şirketler borçlanıp, kendi hisselerini piyasadan geri alarak da (share buyback) hisse fiyatlarının yükselmesine neden oluyorlar.

Reponun önemi ve QE

İkinci amaç da repo işlemlerinde problemler yaratabilecek likidite sıkışıklığının varlık alımları vasıtasıyla önüne geçmek. Aslında repo basit bir şekilde bir borç alma işlemi. Kabaca söylemek gerekirse borç aldığın kuruma emanet olarak tahvil veriyorsunuz diyebiliriz. Vadede borcunuzu ödemezseniz tahvil karşı tarafta kalıyor ve bu şekilde borç veren kendini korumuş oluyor. Finansal piyasalarda yüksek hacimli işlemlerin önemli bir kısmı anlattığım repo şeklinde gerçekleşiyor. Burada anlaşılması gereken çok önemli bir prensip şudur; “Bir tahvilin faizi artarsa onun değeri düşer” Bunun neden böyle olduğunu da ilerleyen yazılara bırakalım. Şimdi konumuza dönelim. Kriz zamanlarında borç talep eden çok fazla taraf olduğu için ve buna karşılık da kimse elindeki parayı vermek istemediği için faizler yükseliyor. Faizlerin yükselmesi de tahvil değerini azaltıyor. Repo yaparken diyelim ki 90 lira borç aldınız ve 100 lira tahvili de bu borca karşılık teminat olarak verdiniz. (Bu aradaki farka da haircut deniyor). Eğer tahvil faizleri yükselip de elinizdeki tahvilin değeri 100’ün altına düşerse buna karşılık alabileceğiniz borç miktarı da 90’ın altına düşüyor. Hatta belli bir teminata karşılık alabileceğiniz borç da düşüyor. Yani haircut artıyor. Bunlar da bir likidite problemine ve sistemin tıkanmasına neden oluyor. İşte Fed varlık alımları gerçekleştirdiğinde hem sistemin istediği likiditeyi veriyor hem de faizlerin düşük kalmasını sağlayıp sistemin işlerliğini devam ettirmesini sağlıyor.

Müzik ne zaman duracak? – Tapering ne zaman?

Bundan sonraki soru işareti bu varlık alımlarının ne zaman azaltılacağı. Buna tapering diyoruz. Fed Başkanı Powell bu hafta sorulan sorulara verdiği yanıtlarda henüz böyle bir planlarının olmadığını ve bunu konuşmak için erken olduğunu söyledi. Bunun olması için hem tam istihdamın sağlandığına ilişkin emareler olmalı, hem de bir miktar enflasyon görülmesi gerekiyor. Bir miktardan kastım Fed’in ortalama enflasyon hedefi olan %2. Henüz bu seviyelerden uzak olduğumuz için müzik bir süre daha devam edecek gibi görünüyor. Bunu da belki doğal karşılamak lazım, her tedavi yönteminin istenmeyen yan etkileri olabilir. Şu anda o kadar acil bir hastayla (dünya ekonomisi) karşı karşıyayız ki tedavinin uzun vadeli yan etkileri gözardı ediliyor.

Yazara Ait Diğer Yazılar Tüm Yazılar