Halley, Per Aspera: Tarım-ÜFE’nin tek haneyi müjdeleyişi

“Hey sevgili dünya… Güzele doğru böyle biteviye” Melih Kibar – Klips ve Onlar

Adını yörüngesini isabetle hesapla­yan astronom Edmond Halley’den alan kuyruklu yıldız, yaklaşık 76 yılda bir Dünya’nın semalarında beliriyor. Son geçişini 1986 yılında izlediğimiz­de Türkiye, Eurovision Şarkı Yarışma­sı’nda o tarihe kadarki en yüksek pua­nına ulaşmıştı. Her dönüşü gökyüzün­de olduğu kadar insanların belleğinde de ayrı bir heyecan uyandırıyor.

Türkiye’de enflasyonun tek haneyi görmesi son yıllarda neredeyse Halley kadar seyrek yaşanan bir hadise. Böyle dönemlerde geriye sevinmekten çok, o anın kıymetini bilmek kalıyor.

Newton’un üçüncü yasası: Etkiye tepki

Bundan bir yıl önce TÜİK’in açıkla­dığı 2025 Haziran ayı Tarım-ÜFE ve­risinde aylık artış %19’a ulaşmış, yıl­lık enflasyon bir anda %50’nin üzerine sıçramıştı. Bu yıl ise aynı veri aylık %9 gerileyerek yıllık artış hızını tek hane­ye, %9,55’e sert bir frenle indirdi. 28 Temmuz 2025 tarihli “Newton’un Ke­miklerini Sızlatmak” başlıklı Ekono­ritmiks yazımızda bu mekanizmayı ay­rıntısıyla incelemiştik. Teleskobu ye­niden gökyüzüne çevirelim. Galakside yıldızlar nasıl hizalanıyor?

Geçtiğimiz yıl zirai don ve ardından gelen kuraklık özellikle meyve ve sert kabuklu ürünlerde ciddi bir meteoro­lojik dışsal şok oluşturdu. Arz daralın­ca fiyatlar astronomik seviyelere yük­seldi. Tam dezenflasyon hız kazanmış, TÜFE’de gıda kategorisi %30’ların başı­na gerilemişken meyve enflasyonunun %60’lara, Tarım-ÜFE’nin ise %50’nin üzerine çıkması ilk bakışta çelişkili gö­rünüyordu. Oysa TÜFE ile Tarım-ÜFE farklı ürün bileşimlerini değişik ağırlık­larla ölçtüğünden ayrışma doğaldı.

Bu yıl ise T.C. Hazine ve Maliye Ba­kanı Sayın Mehmet Şimşek’in sunum­larında da yakından izlediğimiz üzere (“Suya Kanacak Kadar”, 22 Nisan 2026) mevsim normallerinin üzerindeki ya­ğışlarla rekolte görünümü toparlandı, arz-talep dengesi yeniden kurulmaya başladı. Aslında verinin yönü ay başın­da açıklanan TÜFE ile Sınai ÜFE’nin (Yİ-ÜFE) gıda alt kalemlerinde zaten belirmişti. Yaş sebze fiyatlarının iki ay­da %21 gerilediğini, meyve fiyatlarında ise yıllık enflasyonun %19 gibi sınırlı bir düzeyde seyrettiğini görmüştük. Gı­da sanayisinde fabrika çıkış fiyatları da %30 bandında dengeleniyordu. Dolayı­sıyla Tarım-ÜFE’nin aynı yönü teyit et­mesi şaşırtıcı değildi. Yeni bilgi değeri sınırlı, doğrulama değeri ise yüksekti. Makro veriler çoğu zaman birbirini ön­ceden haber verir; önemli olan tek tek açıklamaları değil, zincirin tamamını birlikte okuyabilmektir.

Newton’un üçüncü yasası burada da geçerli: Eşit büyüklükte ve zıt yönde. Geçtiğimiz yılın pozitif %19’luk etki­sini, bu yıl negatif %9’luk tepki izliyor (TCMB hedefi %5 orta noktasında ±14).

Newton mekaniği: Değişim hızı

Tanım gereği enflasyon, fiyatlar genel seviyesinin değişim hızıdır. Kâr-zarar hesabında fiyatın seviyesi esas alınırken, makro analiz seviyenin hangi hızla de­ğiştiğini izler. Arz-talep dengesi de yal­nızca fiyatlarla değil; miktar, stok ve gö­receli değişim hızlarıyla birlikte okunur. Bu nedenle enflasyon hedeflemesi uygu­layan merkez bankaları fiyat seviyesine değil, fiyat artış hızına hedef koyar.

Newton mekaniğinin matematik di­li birinci türev tanım gereği “değişim hızı”nı (rate of change) ölçer. Enflas­yonun matematiksel karşılığı sürekli zamanlı gösterimde fiyat seviyesinin (logaritmik) türevidir. Buna rağmen iç piyasanın ekonomi ve finans çev­relerinde veriler çoğu zaman yalnızca “sürpriz” ya da “TÜİK hatası” şeklinde yorumlanıyor. Mekanizma yerine so­nuç tartışılıyor; veriler arasındaki iliş­ki ve bağlantılar gözden kaçıyor.

Newton’un kozmosu: Gök cisimlerinin yörüngeleri hesaplanabilir

Tarla çıkış fiyatlarındaki sert yavaş­lamanın belirleyici nedeni baz etkisi. Böylece geçen yılki sıçramanın kalıcı bir fiyat dinamiğinden değil, meteoro­lojik kaynaklı geçici bir arz şokundan beslendiği tezini güçlendiriyor. Önü­müzde katedilecek hâlâ önemli mesafe bulunsa da üretim görünümü tarım po­litikalarının mahsul veriminden yana ilerlediğine işaret ediyor.

Bu veri kalıcı bir dengeyi değil, güç­lü bir döngüsel yön değişimi anlamına geliyor. Tarım-ÜFE’de yeniden yuka­rı yönlü normalleşme beklenebilir. Bu çerçevede gıda enflasyonunun zaman­la Birleşmiş Milletler FAO endeksi­nin ima ettiği TL karşılığı %20 bandı­na yaklaşması ve Yİ-ÜFE ile yeniden uyum kazanması makul ana senaryo. Manav tezgâhı ile tarla çıkış fiyatları farklı hızlarda ilerlese de zamanla aynı yörüngede yeniden kesişebilir.

Bu veriden tarım ekosistemi ve ülke makrosuna ilişkin altı önemli çıkarım yapabiliriz:

1 Tarla çıkış fiyatlarındaki (Tarım-Ü­FE) yavaşlama, Tarım-GFE’nin güb­re ve yem maliyetleri nedeniyle yüksek seyrettiği mevcut ortamda çiftçi marj­larını baskılıyor.

2 Satış fiyatlarındaki ivme kaybı, ge­lir desteği, sigorta, müdahale alımı ve girdi desteği gibi araçların önemini artırıyor.

3 Yaz aylarında ürün kompozisyonu hızla değiştiği için manşet göster­geler alt kalemlerdeki ayrışmayı per­deleyebiliyor. Sonbaharda görünüm yeniden şekillenecektir.

4 Tarım-ÜFE ile Sınai ÜFE (Yİ-Ü­FE) arasında geçici bir makas açı­labilir. Sanayide enerji ve ambalaj ma­liyetleri daha belirleyici konumda. İş­lenmiş gıda enflasyonu daha dirençli.

5 Tarım-GFE iki ay gecikmeli açıklan­sa da hizmet maliyetleri 2022 son­rasında ilk kez malzeme maliyetlerinin altına indi. Hammadde piyasalarındaki normalleşme sürerse Tarım-GFE geri­leyebilir. Gübre türleri (N/P/K), uygu­lama takvimleri ve mahsul döngülerin­deki farklılaşma, ilkbahardaki gübre fi­yat artışlarının doğrudan etkisini ürün bazında sınırlayabilir.

6 Sınai ÜFE ile Tarım-GFE’nin güb­re ve yem alt serileri belirgin eş ha­reket gösteriyor. Yİ-ÜFE’de Mayıs-Ha­ziran döneminde beliren iyileşme za­manla Tarım-GFE’ye de yansıyabilir.

Sonuç: Halley geri dönecek

Ülke makrosu açısından bu veri, 2027 sonunda TÜFE enflasyonunun %15- %20 bandına gerileyeceği senaryoyu destekliyor. Dezenflasyon sürecinin ye­niden ivme kazanması, para politikası­na daha geniş hareket alanı sağlayabi­lir. Başta asgari ücret ile vergi, harç ve yönetilen fiyat ayarlamalarında dezenf­lasyon patikasını bozacak önemli bir po­litika hatası yapılmadığı takdirde 2028 yılına girerken Türk sanayisi çok daha elverişli finansman koşullarıyla karşıla­şabilir. Böyle bir görünüm yalnızca faiz hadlerini değil; yatırım iştahını, üretim planlamasını ve riskten korunma mali­yetlerini de olumlu yönde etkileyebilir.

Önemli olan tek haneli bir değe­rin görülmesi değil; verimlilik, mali disiplin ve öngörülebilir politikalar­la o yörüngede kalabilmek. Kuyruk­lu yıldızlar gibi iktisatta da bazı man­zaralar seyrek yaşanır. Onları anlam­lı kılan parlaklıkları değil, izledikleri yörüngedir. Per aspera ad astra. Hal­ley’in gökyüzünden geçtiği yıl Türki­ye’nin hafızasına kazınan şarkının İl­han İrem imzalı sözleriyle: “Her şeye rağmen, her yerde umut var.”