İş gelirinde üniversiteli ile eğitimsiz farkı kapanıyor

Son yıllarda sayıları hızla ar­tan üniversiteler ve verdik­leri mezun sayısındaki ar­tışa karşılık, beyaz yakalı iş pozis­yonlarının aynı hızla artmaması, iş gelirinde yüksek öğrenimliler aleyhine bir sürece yol açtı. Üni­versite mezunlarının mutlak ge­lir avantajı hala sürmekle birlikte göreli (oransal) üstünlüğü son on yılda ciddi biçimde aşındı.

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) eğitim durumuna göre iş geliri verileri, son on yılda dikkat çekici bir değişime işaret ediyor. Üniversite mezunlarının ortala­ma iş geliri hâlâ diplomasız çalı­şanların üzerinde seyretse de iki grup arasında üniversite bitir­mişler lehine var olan gelir maka­sı aleyhte daralıyor.

Aylık ortalama iş geliri 35,5 bin TL

TÜİK verilerine göre 2015 yı­lında tüm çalışanlar ortalama­sında 21.514 TL olan fert başına yıllık iş geliri yüzde 1,773,7 (17,8) katlık nominal artışla 2025’te 403.112 TL’ye çıktı. Buna göre or­talama aylık iş geliri 1.793 liradan 35.593 liraya yükseldi.

On yıllık dönemde yıllık orta­lama iş geliri bir okul bitirme­miş (diploması olmayan) kesim­de yüzde 1.700,6 artışla 183.900 liraya, lise altı (ilkokul, ortaokul, ilköğretim) eğitimli çalışanlar­da yüzde 1.696,1 artışla 290.323 liraya ve lise ve dengi okul me­zunlarında yüzde 1.623,5 artışla 376.932 liraya yükseldi. 2025 iti­barıyla üniversite mezunlarında kişi başına yıllık ortalama iş ge­liri 566.839 liraya ulaşırken, on yıllık artış yüzde 1,528,8’le diğer kesimlere göre çok daha düşük kaldı. 2015 yılında üniversite me­zunları bir okul bitirmemişlere kıyasla 3,4 kat daha yüksek iş ge­liri elde ederken, bu denge izleyen yıllarda aleyhte gelişti.

Bu trend pandemi döneminde daha de be­lirginleşti. Ortalama iş gelirinde üniversiteli/diplomasız denge­si 2022’de 2,8 kata düştü, izleyen yılda bu düzeyi korudu. Ancak son iki yılda yaşanan yükselişle bu denge 2024’te 2,9 ve 2025’te 3,1 kata çıkmakla birlikte on yıl önceki düzeyin altında kalmaya devam etti.

2015-2025 döneminde üniver­site mezunlarının ortalama iş ge­lirinin diğer eğitim düzeylerinde­kilerden lise altı eğitimlilere ora­nı 2,2 kattan 2 katın altına, lise ve dengi okul mezunlarına oranı da 1,6 kattan 1,5 kata düştü. Ancak özellikle 2025’te bu denge üni­versite mezunları lehine bir ölçü­de toparlandı.

Üniversite mezunları ile diğer kesimlerin iş gelir dengesinde 2021-2023 kırılmasında görece yüksek asgari ücret artışlarının etkisi bulunuyor.

Veriler, düşük eğitimli grup­ların gelirlerinin özellikle bazı yıllarda asgari ücretteki yüksek oranlı nominal artışlarla hızla yükseldiğini, buna karşılık üni­versite mezunlarının gelir artı­şının daha sınırlı kaldığını gös­teriyor. Bu durum, gelir farkının mutlak olarak korunmasına rağ­men oransal üstünlüğün aşınma­sı anlamına geliyor. Ekonomist­ler bu tabloyu, üniversite mezunu arzındaki hızlı artışa karşın yük­sek katma değerli işlerin aynı öl­çüde çoğalmamasıyla açıklıyor.

Eğitim seviyesi yükselirken, dip­lomanın ücret üzerindeki ayırt edici etkisi zayıflıyor. Sonuçta üniversite eğitimi, geçmişte ol­duğu gibi gelirde sıçrama sağla­yan bir araç olmaktan uzaklaşı­yor. Uzmanlara göre ortaya çıkan tablo, Türkiye’de orta sınıfın eği­tim yoluyla yeniden üretileme­diğine ve ortalama gelir artışının geniş toplum kesimleri için ger­çek bir refah artışına karşılık gel­mediğine işaret ediyor.

Üniversite mezunu arttı, diplomasız azaldı

TÜİK’in açıkladığı verilerde tüm eğitim gruplarını kapsayan toplam iş geliri verisindeki artışın 17,8 katla her bir eğitim grubu bazındaki artıştan daha yüksek olması, ilk bakışta sezgiyi bozan bir durum. Ancak bu durum ağırlık (kompozisyon) etkisinden kaynaklanıyor. TÜİK’in “toplam” verisi, eğitim gruplarının basit ortalaması anlamına gelmiyor. Her eğitim grubunun geliri kendi grubundaki kişi sayısıyla ağırlıklandırılıyor. Nüfus kompozisyonu, son on yılda dramatik biçimde değişmiş bulunuyor.

Yükseköğretim mezunlarının payı ciddi biçimde artarken, bir okul bitirmeyenlerin payının hızla düştüğü, lise ve lise altı gruplarının iç ağırlıklarının değiştiği görülüyor. TÜİK verilerinde toplam ortalama gelir artışının, tüm eğitim gruplarındaki artışların üzerinde görünmesi bir çelişki değil; düşük gelirli grupların nüfus içindeki payının azalması ve daha yüksek eğitimli grupların ağırlık kazanmasıyla oluşan bir kompozisyon etkisi.