Kamu hizmetlerinden kimler, nasıl ücretsiz yararlanabilir?

Serbest Kürsü
Serbest Kürsü

Ahmet ARSLAN - Denetçi, CPA, MBA

Kamu hizmetleri kamu idareleri veya bu idarelerin gözetim ve denetimi altında özel sektör kurumları tarafından toplumun geneline sunulan hizmetlerdir. Altyapı yatırımları, temizlik, park-bahçe, güvenlik, zabıta vb. söz konusu hizmetlerin bir kısmı fiyatlandırılabilir nitelikle olmamakla birlikte, ulaşım, su, gıda, ruhsat, sosyal tesis, konaklama vb. bazı hizmetler bireylere özel fayda sağladığından fiyatlandırılabilir niteliktedir. Nitekim, bu gibi mal ve hizmetlerin fiyat tarifeleri ya yasal düzenlemeler ile ya da ilgili kamu idaresinin yetkili organınca belirlenmektedir.

Her ne kadar vergi mükellefi olarak vatandaşların tüm kamu hizmetlerinden ücretsiz yararlanması gerektiği iddia edilebilirse de vatandaşlardan toplanan vergiler toplumun geneline fayda sağlayan kamu hizmetlerinin finansmanı için kullanılır. Bireylere özel fayda sağlayan hizmetlerin ise harç ve ücret tabi olması olağan ve iktisadi açıdan rasyoneldir.

Son yıllarda kamu idarelerinin özellikle belediyelerin toplumun geneline veya belli bir kesimine su, ulaşım, gıda gibi hizmetleri sunması kamuoyunda tartışılmakta ve Sayıştay tarafından yapılan denetimlerde sorgu ve eleştiri konusu yapılabilmektedir.

1. Hangi kamu hizmetleri bedel karşılığında sunulur?

Yukarıda da ifade ettiğimiz üzere, altyapı yatırımları, temizlik, park-bahçe, güvenlik, zabıta hizmetleri gibi toplumun geneline hitap eden kamu hizmetleri dışındaki kamu hizmetleri yani kişilere özel fayda sağlayan ve fiyatlandırılabilir nitelikteki hizmetler (ulaşım, su, gıda, ruhsat, sosyal tesis, konaklama vb.) bedel karşılığında sunulur. Kişilerin özel talebi üzerine sunulan bu hizmetlerin bedelleri harç ve ücret olarak belirlenmektedir. Örneğin, bu gibi hizmetler belediye mevzuatında “Ücrete Tabi İşler” olarak ifade edilmektedir.

2. Kamu hizmetleri ücretsiz veya indirimli tarife ile sunulabilir mi?

Popülist uygulamaların önüne geçmek ve kamu kaynaklarını korumak amacıyla, kamu hizmetlerinin hangi durumlarda ücretsiz veya indirimli tarife ile sunulabileceği 8/1/2002 tarih ve 4736 Sayılı Kamu Kurum Ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal Ve Hizmet Tarifeleri İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’da düzenlenmiştir.

Söz konusu kanuna (Md. 1) göre; Genel bütçeye dahil daireler ile katma (özel) bütçeli idareler, bunlara bağlı döner sermayeli kuruluşlar, kanunla kurulan fonlar, kefalet sandıkları, sosyal güvenlik kuruluşları, genel ve katma bütçelerin transfer tertiplerinden yardım alan kuruluşlar, kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkları ile müesseseleri, il özel idareleri ve belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmeler, özel bütçeli kuruluşlar, özelleştirme işlemleri tamamlanıncaya kadar, 4046 sayılı Kanun’a tâbi kuruluşlar ve özel hukuk hükümlerine tâbi, kamunun çoğunluk hissesine sahip olduğu kuruluşlar, kamu banka ve kuruluşları ile bunlara bağlı iş yerleri ve diğer kamu kurum ve kuruluşlarınca üretilen mal ve hizmet bedellerinde işletmecilik gereği yapılması gereken ticarî indirimler hariç herhangi bir kişi veya kuruma ücretsiz veya indirimli tarife uygulanmaz.

Kanun maddesinde açıkça kamu idarelerinin işletmecilik gereği yapılması gereken ticarî indirimler hariç herhangi bir kişi veya kuruma ücretsiz veya indirimli tarife uygulamayacağı belirtilmiştir. Söz konusu kişilerin kamu görevlisi veya bunların yakınlarının olmasının kural karşısında herhangi bir geçerliliği bulunmamaktadır. Kural bu şekilde olmakla birlikte söz konusu kuralın istisnası yani kamu hizmetlerinin bedelsiz olarak sunulacağı kişi ve haller aynı kanun maddesinin devamında sayılmıştır. Buna göre;

- Türk vatandaşı olan 65 yaş ve üzeri kişiler, demiryolları ve denizyollarının şehir içi hatları ile belediyelere, belediyeler tarafından kurulan şirketlere, birlik, müessese ve işletmelere veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak, demiryolları ve denizyollarının şehirlerarası hatlarından ise %50 indirimli olarak yararlanırlar.

- Ulaşım hizmeti sunan kamu idareleri 60 ila 65 yaş arasında bulunan kişilerin toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz veya indirimli olarak yararlanmasını sağlayabilirler.

- Belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmeler, toplu taşım hizmetlerinde öğrenci ve basın kimlik kartı sahiplerine indirim uygulamaya yetkilidirler.

- Vefat eden harp veya vazife malullerinin eşleri, evli olmayan ve yirmi beş yaşını doldurmamış olan çocukları, anne ve babaları; engelliler için sağlık kurulu raporuyla %40 ve üzerinde engelli olduğunu belgeleyen Türk vatandaşlarının kendileri, ağır engellilerin kendileri ile birlikte birden fazla olmamak üzere birlikte yolculuk ettikleri refakatçileri, demiryolları ve denizyollarının şehir içi ve şehirlerarası hatlarından, belediyelere, belediyeler tarafından kurulan şirketlere, birlik, müessese ve işletmelere veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak yararlanırlar.

- Yukarıda belirtilenler dışında Cumhurbaşkanı kamu hizmetlerinin ücretsiz sunulmaması kuralından muaf tutulacak kişi veya kurumları tespit etmeye yetkilidir (Cumhurbaşkanı söz konusu yetkisini genellikle ulusal ve dini bayramlar için Cumhurbaşkanı kararı ile kullanmaktadır).

3. Kamu hizmetlerinin bedelsiz sunulması ile sosyal yardım farklı şeylerdir

Belediyeler vb. bazı kamu idarelerince belli günlerde herhangi bir makul sebep veya kriter konulmaksızın toplumun geneline yönelik olarak bedelsiz ulaşım, gıda ve kumanya dağıtımı, aksesuar ürünleri dağıtımı vb. hizmetler sunulabilmektedir.

Bu tür faaliyetler yukarıda açıklanan 4736 sayılı Kanun’a aykırı olup, belediyeler söz konusu durumu sosyal yardım veya kamu yararı gibi gerekçelerle savunabilmektedir.

5393 sayılı Belediye Kanunu’na göre belediyelerin sosyal yardım yapma görevi bulunmakla birlikte sosyal yardım kamu kaynaklarının toplumun geneline bedelsiz dağıtılması değil, sadece ihtiyaç sahibi kişilerin ekonomik ve sosyal yaşamlarını sürdürmek için belli bazı kriterlere göre bu kişilere sağlanan imkanlardır.

Bu nedenle, herhangi bir kritere tabi olmaksızın ve ihtiyaç sahibi olmayan kişilere yapılan bedelsiz mal ve hizmet sunumu sosyal yardım değil, kamu kaynaklarının israfıyla sonuçlanan popülist uygulamalardır.

4. Pandemi sürecinde belediyelerce bedelsiz mal ve hizmet sunumunun sosyal yardım niteliği

Yukarıda da belirtildiği gibi belediyelerin sosyal yardım yapma görev ve yetkisi bulunmaktadır. Pandemi sürecinde gerek toplumun önemli bir kesiminin işlerini ve gelir imkanlarını kaybetmiş olmaları gerekse hareket kabiliyetlerinin ciddi şekilde sınırlanmış olması bu kişilerin kamu hizmetlerine ve yardımlarına ihtiyaçları artmış bulunmaktadır.

Bu durum, belediyelerin toplumun geneline bedelsiz hizmet sunması ve dolayısıyla 4736 sayılı Kanun’a aykırı durumların iddia edilmesine yol açabilmektedir.

Bununla birlikte, sağladığı ekonomik ve sosyal etki olumlu anlamda gözle görülür olan bedelsiz mal ve hizmet sunumunun 4736 sayılı Kanun’a aykırılığı konusunda pandemi sürecinde esneklik sağlanmasında fayda bulunmaktadır. Öte yandan, 4736 sayılı Kanun kamu hizmetlerinin bedelsiz sunulmasını değil, bunlardan fiyatlandırılabilir nitelikte olanları yani normal şartlarda bedel karşılığında sunulanların bedelsiz ve indirimli tarife ile sunulmasını yasaklamaktadır.

5. Sosyal yardım yapılabilmesi yardım konusu malların ihalesiz şekilde temin edileceği anlamına gelmez

Bazı belediyelerce vatandaşlara sunulacak gıda, temizlik vb. ihtiyaç maddelerinin kamu ihale prosedürlerine riayet edilmeksizin ve/veya piyasa rayiçlerinin çok üzerindeki bedellerle temin edilerek vatandaşlara dağıtıldığı görülmektedir.

Sosyal yardım yapılması ile sosyal yardım konusu malzemelerin piyasadan temin edilmesi birbirinden ayrı konulardır. Kamu idarelerinin sosyal yardım yapabilmesi yardım konusu mal ve malzemelerin kamu ihale prosedürlerine aykırı şekilde piyasadan temin edileceği anlamına gelmez.

Hangi amaçla kullanılacaksa kullanılsın piyasadan temin edilecek mal ve malzemelerin kamu ihale mevzuatına riayet edilerek tedarik edilmesi gerekmektedir.

Sonuç

Kamu idarelerinin sosyal yardım yapma görev ve yetkisi bulunmakla birlikte bu amaçla sunulan mal ve hizmetlerin sosyal yardımın amacı ve muhtevasına uygun olması gerekmektedir. Zira, sosyal yardımlar toplumun geneline değil, ihtiyaç sahibi olan belli bir kesimine yöneliktir.

Kamu idarelerinin toplumun geneline bedelsiz olarak mal ve hizmet sunması kural olarak 4736 sayılı Kanun’da yasaklanmış olmakla birlikte, özellikle belediyelerce sosyal yardım kapsamında dezavantajlı kesimlere bedelsiz şekilde mal ve hizmet sunulması belediye mevzuatına göre yasal olarak mümkündür. Sosyal yardım amacını aşacak şekilde vatandaşlara bedelsiz mal ve hizmet dağıtımı ise yasal açıdan sorunludur.

Öte yandan, sosyal yardım olarak vatandaşlara dağıtılmak üzere temin edilecek mal ve malzemelerin kamu idaresince kamu ihale prosedürlerine uygun olarak temin edilmesine dikkat edilmesinde de fayda bulunmaktadır.

Yazara Ait Diğer Yazılar Tüm Yazılar