16 °C
Serbest Kürsü
Serbest Kürsü

Kamuda mesele bütçe yapmak mı bütçe uygulamak mı?

Ahmet Arslan - Denetçi, CPA, MBA

Özel sektörün aksine kamu idarelerinde bütçe hazırlamak ve yetkili mercilere onaylatmak yasal olarak zorunludur. Kamu idarelerinin yaklaşık olarak toplam 1.5 Trilyon TL’ye ulaşan bütçe büyüklüğü bütçe hazırlığı ve uygulamasında gereken dikkat ve özenin yasal zorunluluktan ziyade gereklilikten dolayı gösterilmesini icap ettirmektedir.

Kamu idarelerinde bütçe; harcama yapma ve gelir toplama izni vermektedir. Bununla birlikte, bütçe sadece söz konusu izni vermek için değil, kamu kaynaklarının toplumun ihtiyaçları ve önceliklerine göre öngörülen amaç ve hedefler doğrultusunda tahsis edilmesine olanak sağlamak için hazırlanır. Söz konusu amaç, hedef ve öncelikler stratejik plan ile performans programlarında yer alır. Bütçelerin stratejik plan ile performans programlarına dayalı olarak hazırlanması anlayışına “performans esaslı bütçeleme” denilmektedir. Bu anlayışa göre sırasıyla, stratejik plan, performans programı ve bütçenin hazırlanması gerekmektedir.

Merkezi yönetimde ise mali anayasa olarak bilinen 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na göre söz konusu dokümanların yanı sıra bütçeden önce orta vadeli program (kamuoyuna “yeni ekonomi programı”, YEP olarak açıklanan) ve orta vadeli mali planın hazırlanması ve sırasıyla en geç Eylül ayının ilk haftası ile eylül ayının 15’ine kadar yayımlanması gerekmektedir.
Bütçe hazırlanıp onaylandıktan sonra da dönem içinde yapılacak bir faaliyet veya işin performans programında yer alan faaliyet ve işler arasında sayılmış olması gerekmektedir.
Bugünlerde TBMM’de görüşülmekte olan bir kanun teklifinde performans esaslı bütçenin “performans program bütçe” olarak düzenlenmesi öngörülmektedir. Bununla birlikte, bütçe hazırlama ve uygulama sürecinde uygulamada yaşanan ve aşağıda özetle belirtilen eksiklik ve aksaklıklar bütçe hazırlama süreci ve dokümanlarının artık formaliteye dönüştüğünü ve çözülmesi gereken sorunun bütçe sisteminden ziyade bütçe uygulamasında olduğunu göstermektedir.

1- Orta vadeli program ve orta vadeli mali planın sırasıyla en geç eylül ayının ilk haftası ile eylül ayının 15’ine kadar hazırlanması ve yayımlanması gerekmesine rağmen son yıllarda söz konusu takvime uyulmamaktadır.

2- Kamu idareleri stratejik plan ve performans programının amacını ve bütçe ile ilişkisini tam olarak anlayamadıklarından ve bu dokümanları hazırlayacak nitelikte personele sahip olmadıklarından bu dokümanları hizmet alımı suretiyle yani parayla piyasaya hazırlatmaktadır. Bu haliyle stratejik plan ve performans programı kamu idareleri açısından zaman ve maliyet kaybı olarak görülmektedir.

3- Stratejik plan, performans programı ve bütçenin usulüne uygun şekilde hazırlanmamasının herhangi bir yaptırımı bulunmamaktadır.

4- Bütçe hazırlanıp yayımlandıktan sonra stratejik plan ve performans programında yer almayan birçok faaliyet ve iş bütçeden karşılanarak yapılmaktadır.

5- Faaliyet raporunun fonksiyonu performans programı ve bütçede öngörülen amaç ve hedeflerin gerçekleşme derecesini ortaya koymak olmakla birlikte genelde faaliyet raporlarında faaliyet raporu-performans programı-bütçe ilişkisi kurulmamakta ve faaliyet raporu bir nevi reklam aracına dönüşmektedir.

6- Performans programlarında ve bütçede öngörülen hedefleri tutturan kamu idarelerini/idarecilerini ödüllendiren veya bu hedeflerden sapanları cezalandıran herhangi bir teşvik-yaptırım sistemi bulunmamaktadır.

7- 5018 sayılı Kanun’a göre bütçe uygulama süreci güçlü bir iç kontrol sistemine dayanmasına karşın kamu idarelerinde ya mali kontrolü gerçekleştiren personel yeterli yetkinlikte bulunmamakta ya da mali kontrole gereken önem verilmemektedir.

8- Bütçenin amaçlarından biri harcamalarda disiplini sağlamak olmakla birlikte mali kontrolün olmadığı yerde disiplinden de söz edilemez.

9- Harcamaları mevzuata uygun şekilde yapmamanın yaptırımı bulunmakla birlikte kaynakları ekonomik ve verimli kullanmamanın yani kaynakları israf etmenin herhangi bir yaptırımı bulunmamaktadır. Kaynakları israf etmenin herhangi bir yaptırımı bulunmadığına göre kaynakların toplumun öncelikleri ve ihtiyaçlarına göre harcanmasını amaçlayan stratejik plan ve performans programının da herhangi bir anlamı bulunmamaktadır.
Gelinen noktada gerek hızla değişen dünyada plan ve bütçe yapmanın zorluğu gerekse pratikte bütçe hazırlığı prosedürlerine uyulmamasının sonucu olarak bütçe hazırlığına değil, bütçenin uygulanmasına yani kaynakların usulüne uygun şekilde kullanılmasına ve kontrole odaklanılması gerekmektedir.

Son söz: Mesele bütçe yapmak değil, bütçeyi amacına ve usulüne uygun şekilde uygulamaktır.

Yorumlar

Yorum yapabilmek için lütfen giriş yapınız.
Giriş Yap