Kısalan vadeler talebi baskılıyor

Geçtiğimiz hafta yazımda, tü­ketici talebinde bu sene gö­rülen yavaşlama eğiliminde altın fiyatlarındaki düşüşün yarattığı negatif gelir etkisinin önemli ol­muş olabileceğini söylemiştim. Bir başka sebep de yüksek seyre­den faizlerin yanında, kredi vade­lerinin kısalmasıyla borcun daha hızlı geri ödenmesini gerektirme­si ve bunun yarattığı ödeme bas­kısı olabilir.

Tüketici kredilerinin vadesi kısalıyor

Tüketici kredilerine yönelik vade verisi düzenli olarak yayımlanmıyor. Ancak TCMB, yılda iki defa yayımla­dığı Finansal İstikrar Raporu’nda, tü­ketici kredisi gruplarına ilişkin orta­lama vade grafiğini yayımlıyor.

Tüketici kredilerinin ortalama va­desini hesaplamak için öncelikle bu grafiklerden kredi gruplarının ortala­ma vadelerine ilişkin zaman serilerini yapay zekâ yardımıyla türettik. Daha sonra da bu vadeleri, aylık bazda tüke­tici kredisi gruplarının stok bakiyele­riyle ağırlıklandırarak tüketici kredi­si stokunun ortalama vadesini hesap­ladık. Verileri grafikten okuduğumuz için gerçek değerlerle küçük farklılık­lar olabilir, ancak genel eğilim açısın­dan fikir vermektedir.

Tüketici kredisi grupları itibarıy­la baktığımızda, en yüksek paya sa­hip ihtiyaç kredilerinin ortalama va­desi 2021 yılındaki 37 ay seviyesinden Mart 2026’da 23 aya kadar gerilemiş görünmektedir. Vadesi geleneksel ola­rak daha uzun olan konut kredileri de bu eğilimden etkilenmiş ve 2021 yılın­daki 112 ay vadeden Mart 2026 itiba­rıyla 96 aya gerilemiştir. Taşıt kredi­lerinin vadesi ise aynı dönemde 37 ay­dan 23 aya düşmüştür.

Ortalama vadelerin kısalmasının yanında, vadesi daha kısa olan kredi türlerine kayış olması da toplam kre­di bakiyesinin ortalama vadesinde­ki düşüşte etkili olmuştur. Ortalama vadesini yaklaşık 3.5 ay olarak hesap­ladığımız bireysel kredi kartlarının toplam tüketici kredileri (kredi kartı dahil) içerisindeki payı %49 ile 5 yıl öncesine göre 30 puanlık belirgin bir artış göstermiştir. Kredi kartı baki­yelerinin, ihtiyaç ve taşıt kredilerine uygulanan kredi büyüme sınırların­dan aynı ölçüde etkilenmemesi bu ge­lişmede etkili olmuş olabilir.

En uzun vadeli kalem olan konut kredilerinin payı ise 2021’deki %33 seviyesine gö­re 20 puanlık düşüş göstermiştir. Stok bakiye ve vadelerdeki bu değişimler­le hesaplandığında, tüketici kredile­rinin (kredi kartı hariç) ortalama va­desinin 2021 yılındaki 68 aydan bu se­ne Mart ayında 32 aya kadar gerilediği görülmektedir. Bireysel kredi kartla­rı da dahil edildiğinde, ortalama vade 18 aya gerilemektedir; bu da 2021 yı­lındaki 55 ay civarındaki ortalama va­deye göre belirgin bir düşüşe işaret et­mektedir.

Kısalan vadelerin etkisi

Vadelerdeki kısalmanın hanehalkı tüketim davranışları üzerinde birkaç kanaldan etkisi olmaktadır.

Tüketici kredilerinde vadenin kı­salması, aynı kredi tutarı ve aynı faiz oranı için aylık taksiti yükseltir. Ha­nehalkı gelirinin daha büyük bir kıs­mı kredi taksitine gittiği için diğer tüketim harcamaları üzerinde daral­tıcı etki olur.

İkinci etki, kredi riski ve takipteki alacak riski üzerindedir. Taksitler yükseldiği için ödeme gü­cü zayıf hanehalklarında gecikme ve temerrüt riski artabilir. Üçüncü et­ki, toplam borç stokunun büyümesini sınırlandırmasıdır. Vade kısa oldu­ğu için taksit yüksek kalmakta, aynı gelirle alınabilecek kredi tutarı düş­mektedir. Bu yüzden, tüketici kredi­lerinin GSYH’ya oranı Nisan ayında %9.1 ile 2007 yılından beri en düşük seviyesinde olmasına rağmen, yükse­liş imkânı sanıldığından daha sınırlı olabilir.

Ayrıca, kredilerin vadesinin kısalmasıyla faiz artışları yeni kre­di taksitlerine daha hızlı yansımakta, bu da parasal sıkılaşmanın kredi ta­lebine daha çabuk etki etmesini sağ­lamaktadır. Kısa vadede dezenflas­yon açısından destekleyici olan bu durum, orta-uzun vadede tüketimi ve büyümeyi baskılayacağı için sürdürü­lebilir bir denge oluşturması zor gö­rünmektedir. Vadelerin tekrar uzaya­bilmesi için en önemli belirleyici ise enflasyonun hem seviye olarak düş­mesi, hem de öngörülebilirliğinin art­ması olacaktır.