Merkezi yönetim bütçesi haziranda fazla verdi

Merkezi yönetim bütçe­si, sıkı denetimlerle genişleyen mükellef tabanından sağlanan rekor gelir vergisi tahsilatı, faiz ödemeleri­nin dönemsel olarak düşük kal­ması, cari transferler cephesin­de frene basılması ve genel mali disiplin önlemleri sayesinde ha­ziranda fazla verdi.

Hazine ve Maliye Bakanlı­ğı verilerine göre, bütçede aylık gelir geçen yılın aynı ayına göre yüzde 66 artışla 1 trilyon 509,6 milyar lira olurken, harcamala­rın artışı yüzde 12,6’da tutarı da 1 trilyon 395,5 milyar lirada kaldı.

Geçen yılın haziranda 330,2 mil­yar lira açık verilen bütçede bu yıl aynı ayda 114,2 milyar liralık bir fazla oluştu. Haziran ayında bütçe giderlerinin 1 trilyon 193,9 milyarını geçen yılın aynı ayına göre yüzde 23,9 artan faiz dışı harcamalar oluşturdu. Faiz öde­meleri ise 201,6 milyar lira ile ge­çen yılın aynı ayındakinin yüzde 26,9 altında kaldı. Böylece geçen yıl haziran ayında 54,5 milyar li­ra faiz dışı açık verilen bütçede, bu yıl aynı ayda 315,8 milyar li­ralık bir faiz dışı fazla elde edildi.

Cari transferlere fren

Faiz dışı giderlerdeki artışın düşük kalması, cari transferler­deki reel kısıntıdan kaynaklan­dı. Kamunun haziranda dışarıya yaptığı nakit akışını en çok kıs­tığı alan burası. Geçen yıl hazi­randa 462,2 milyar TL olan ca­ri transferler, bu yıl aynı ayda 465,6 milyar TL'de bırakıldı. Ha­zine yardımları, görevlendirme giderleri, hane halkına yardım­lar, tarım ve hayvancılık destek­leri vb. çok sayıda alanı kapsa­yan bu en büyük harcama kale­mi yıllık bazda sadece yüzde 0,7 arttı.

Enflasyonun bu oranın çok üzerinde olduğu düşünüldüğün­de, haziranda kamu kurumları­nın bazı transfer ödemelerinin ya bloke edildiği ya da temmuz/ ağustos aylarına ertelendiği gö­rülüyor. Bu kapsamda özellik­le mahalli idareler ve sosyal gü­venlik kuruluşlarına Hazine yar­dımları ve tarımsal destekleme ödemeleri geçen yılın çok altın­da kaldı.

Henüz ikinci yarı zamları­nın yürürlüğe girmemesine rağ­men haziranda personel gider­leri ise yüzde 40,3 artışla 389,5 milyar, sosyal güvenlik ödemele­ri de yüzde 48,7 artışla 49,5 mil­yar lira oldu. Kamunun mal ve hizmet alımları yüzde 67,7 artış­la 126,2 milyar lira olduğu hazi­randa, sermaye giderleri yüzde 32,6 artışla 110,9 milyar, serma­ye transferleri yüzde 198,9 artış­la 23,4 milyar ve borç verme ka­lemi yüzde 19 artışla 28,8 milyar lira olarak gerçekleşti.

Vergide bereketli ay

Bütçenin haziranda fazla ver­mesindeki en büyük lokomotif, geçen yılın aynı ayına göre yüzde 72 artışla 1 trilyon 315,7 milyar TL'ye ulaşan güçlü vergi tahsi­latı. Geçen yılın aynı ayına göre Gelir Vergisi yüzde 145,7 artışla 502,1 milyar TL tahsilatla ayın en çok büyüyen kalemi oldu. Bu­nun da 496,4 milyarını ücret/ maaş ödemeleri, mevduat faizle­ri, işyeri kiraları, serbest meslek ödemeleri üzerinden kaynakta kesilerek doğrudan devlet adı­na vergi dairesine yatırılan gelir vergisi tevkifatı oluşturdu.

Haziranda dahilde alınan KDV yüzde 89,6 artışla 242,8 milyar liraya ulaştı; bu aya denk gelen dönemsel beyanlarda iç piyasa­daki ticari işlemlerin nakit gir­disi bütçeye doğrudan kilit bir destek sağladı. Haziranda ithal­de alınan KDV yüzde 53,1 arta­rak 205,4 milyar liraya ulaşırken, Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) ise yıllık bazda neredeyse yatay sey­rederek yüzde 0,1 gibi sembolik bir azalışla 163,4 milyar TL oldu.

Gelir vergisinde artışın kaynağı

Kayıt dışılıkla mücadele için Bakanlıkça oluşturulan yapay zekâ ve dijitalleşme destekli de­netim mekanizmaları sayesin­de beyanname veren mükellef sayısı 5,5 milyonla tarihi zirve­ye ulaşmıştı. Daha önce hiç be­yanname vermemiş 401 bin yeni mükellefin sisteme dahil edilme­si doğrudan yeni bir hacim yarat­tı. Özellikle kira, temettü geliri ve birden fazla işverenden ücret alıp beyan etmeyen yüz binler­ce mükellefe gönderilen uyarılar, gönüllü uyumu artırarak matra­hı ciddi şekilde büyüttü.

Türkiye'de toplam gelir ver­gisi tahsilatının yüzde 90'ndan fazlası kaynakta kesinti yoluy­la toplanıyor. Gelir vergisi tahsi­latının da büyük bölümünü üc­ret ve maaşlardan tevkifat. Gelir vergisi tarifesindeki dilimlerin nominal ücret artışlarının geri­sinde kalması, kamu ve özel sek­törde milyonlarca çalışanın yılın ilk yarısında çok daha hızlı şe­kilde yüzde 20, 27 ve 35'lik üst dilimlere girmesine yol açtı.

Ay­rıca yüksek seyreden mevduat faiz oranlarından elde edilen fa­iz gelirleri üzerinden alınan sto­pajlar da hazirandaki rekor tah­silatı doğrudan besledi. Şirket ortaklarının kâr payı (temettü) dağıtımları ve şahıs şirketleri­nin beyan ettiği gelir matrahları, yüksek ciro büyümesiyle birlikte geçen yıla göre yüzde 70'in üze­rinde artış gösterdi. Bakanlığın cezasızlık ve pişmanlık hüküm­lerini etkin uygulaması, hazira­na sarkan geriye dönük beyan ve matrah düzeltmelerini tetikledi.

İlk yarının açığı 1 trilyonun altında

Yılın ilk altı aylık döneminde merkezi yönetim bütçe harcamaları geçen yılın eş dönemine göre yüzde 32,7 büyüyerek 8 trilyon 730,2 milyar, bütçe gelirleri ise yüzde 39,1 artışla 7 trilyon 787,3 milyar liraya ulaştı. İlk beş ayda 1 trilyon lirayı aşan kümülatif bütçe açığı, hazirandaki fazla sayesinde bunun altına inerek altı aylık bazda 942,8 milyar lira oldu. Bütçe açığı geçen yılın aynı dönemindekinin yüzde 3,8 altında kaldı.

Ocak-haziran dönemi bütçe giderlerinin 7 trilyon 265,9 milyarını geçen yıla göre yüzde 32,9 artan faiz dışı harcamalar, 1 trilyon 464,2 milyarını ise yüzde 31,7 büyüyen faiz ödemeleri oluşturdu. Hazirandaki aylık gerilemenin etkisiyle ilk yarı itibarıyla faizdeki artış diğer harcamalara göre düşük kaldı. Faiz ödemeleri hariç tutulduğunda ise ilk altı ayda bütçenin 521,4 milyar lira fazla verdiği dikkati çekti. Geçen yılın aynı dönemindeki 131 milyar liralık faiz dışı fazlaya göre bu yüzde 298,1 artışa denk geliyor.

En büyük gider alanı cari transferlerin hazirandaki fren etkisiyle altı aylık tutarı 3 trilyon 115,3 milyar, artış oranı da yüzde 24’te kaldı. Altı ayda personele geçen yılın eş dönemine göre yüzde 42,7 daha fazla olmak üzere 2 trilyon 493,6 milyar lira ve üzerine 316,8 milyar lira sosyal güvenlik primi ödendi. Ocak-haziranda devletin mal ve hizmet alımları yüzde 44,8 artışla 598,2 milyar, sermaye giderleri yüzde 7,3 artışla 464,1 milyar, sermaye transferleri yüzde 131,4 artışla 116,4 milyar, borç verme kalemi de yüzde 62,6 artışla 161,6 milyar lira oldu.

İlk yarıda toplam vergi gelirleri, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 38,7 artarak 6 trilyon 619,7 milyar TL'ye ulaştı. Altı ayda faiz, pay ve ceza gelirleri yüzde 53,8 artışla 666,9 milyar, teşebbüs ve mülkiyet gelirleri yüzde 61,6 artışla 206,2 milyar, sermaye gelirleri yüzde 88,4 artışla 42,6 milyar lira oldu. Alacaklardan 1 milyar TL dolayında bir tahsilat yapılan bu dönemde bağış ve yardımlar ile özel gelirler ise yüzde 46,2 azalarak 38,9 milyar liraya geriledi. İlk yarıda özel bütçeli idarelerinden öz gelirlerinde 159,9 milyar, düzenleyici ve denetleyici kurum gelirlerinden de 52,2 milyar lira merkezi yönetim bütçesine aktarıldı.

Mali disiplin olumlu sonuç verdi

Bütçede ilk yarı performansı, açığın geçen yılın altına indiğini ve mali disiplinin olumlu sonuçlar verdiğini gösteriyor. Toplam giderlerin geçen yılın altında tutulabilmesi, kamuda tasarruf tedbirlerinin ve harcama disiplininin sürdürüleceğine işaret ediyor. İkinci yarıda da bütçe performansını bu harcama kontrollerinin sıkılığı belirleyecek.

Yılın ikinci yarısında da sıkı para politikası ve mevcut borçlanma maliyetleri nedeniyle faiz harcamalarının ise bütçe üzerindeki ağırlığını korumaya devam etmesi olası. İlk yarıda elde edilen 521,4 milyar TL'lik rekor faiz dışı fazla, bütçenin temel gelir-gider dengesinin sağlıklı çalıştığını gösteriyor. İkinci yarıda bu dengenin korunması durumunda, yıl sonu bütçe açığı hedefinin altında kalma olasılığı bulunuyor.

2026-2028 Orta Vadeli Programında (OVP) 2026’nın tümünde bütçe harcamaları 18 trilyon 978,8 milyar, bunun içinde faiz gideri 2 trilyon 741,7 milyar ve 13 trilyon 833,1 milyarı vergi olmak üzere toplam bütçe geliri 16 trilyon 266,1 milyar lira öngörülmüştü. İlk yarıda yıllık hedefe göre bütçe harcamalarında yüzde 46, faiz ödemelerinde yüzde 53,4; toplam bütçe geliri ve vergide ise aynı oranda yüzde 47,9 gerçekleşme var. İlk yarı bütçe açığı ise yıllık hedefin neredeyse üçte biri düzeyinde kaldı.