Milli gelir 5 yılda ikiye katlandı: Çalışan ve emekliye sınırlı yansıdı

Kişi başı GSYH son beş yılda yüzde 106 artışla 18 bin dolar sınırına yaklaşırken, ortalama emekli aylığının dolar cinsinden karşılığındaki artış yüzde 48,3’te kaldı. 2020-2025 döneminde aylıklarda dolar bazı artış SSK’lılarda yüzde 48,4, BAĞ- KUR’da yüzde 45,8, memur emekli-lerinde yüzde 50,7, asgari ücrette yüzde 68,7.

Türkiye, kendi ekono­mik dinamikleri ya­nında baskılanan ku­run da etkisiyle dolar cinsin­den milli gelirde ve buna ek olarak nüfus artış hızının iyi­ce düşmesinin de katkısıyla kişi başına düşen ortalama ge­lirde son yıllarda hızla bir iv­me yakalarken, bunun emek­lilere ve çalışanlara yeterince yansımadığı belirlendi.

Resmi verilere göre Türki­ye’de 2020 yılında 8.600 do­lara düşmüş olan kişi başına gayri safi yurt içi hasıla (GS­YH), izleyen yıl bin dolar­dan fazla artarak 9.601 dola­ra, pandemi yılı 2022’de 1.058 dolarlık artışla 10.659 dola­ra yükseldi. İzleyen yıllar­da bu artış ivme kazandı, kişi başı gelir 2023’te 2.585 dolar birden artarak 13.244 dolar, 2024’te de 2.081 dolarlık ar­tışla 15.325 dolar oldu. 2026- 2028 dönemine ait Orta Vade­li Program’da (OVP) kişi başı milli gelirde 2025’in 17.748 do­larla kapanacağı tahmin edil­di, bu da geçen yıla göre 2.423 dolarlık bir artış demek. 2025 hedefi baz alındığında 2020- 2025 döneminde kişi başı ge­lirde toplam artış 9.148 dola­ra ve oransal bazda da yüzde 106,4’e karşılık geliyor.

GSYH; bir takvim yılında ül­kede yaratılan toplam katma değerin parasal tutarını ifade ediyor, bunun nüfusa bölün­mesi ile de kişi başına milli ge­lir hesaplanıyor. Ancak kişi başı gelir ülke ortalaması he­saplanırken, gelir dağılımının yapısına göre kişi ve kesimle­rin gelir düzeyi oldukça farklı­lıklar gösterebiliyor. Uluslara­rası kıyaslamalarda ve gerçek alım gücünün ölçülmesinde bu verilerin dolar cinsinden karşılığı esas alınıyor. Ekono­mik analiz ve değerlendirme­lerde ülke ortalamasını göste­ren veri kullanılıyor.

Emeklinin geliri yarısı kadar artmadı

Özellikle kurların adeta ya­tay seyrettiği son iki yıla dam­gasını vuran baskılama poli­tikasına rağmen emekli ay­lıklarının dolar cinsinden karşılığında aynı dönemdeki artış ise kişi başına milli ge­lirdekinin yarısına dahi ulaş­mazken, asgari ücretin aynı bazda artışı da buna göre çok düşük kaldı. Çalışan ve emek­lilerin aylıklarındaki dolar ba­zında kaydedilen bu artışlar­da kurun baskılanmasının da payı dikkate alınırsa, kurda yükseliş durumunda bir anda bu artışların geri alınma olası­lığı da bulunuyor.

Sosyal Güvenlik Kuru­mu’ndan (SGK) aylık alanla­rın dosya bazında toplam sa­yısı 2020-2025 döneminde yüzde 28,5 artarak 16 milyon 44,3 bine, yıllık ödeme tutarı ise yüzde 703,7 nominal artış­la 2 trilyon 756,9 milyar liraya yükseldi. SGK tarafından tüm emeklilere yapılan ödemele­rinin dosya (asıl hak sahibi) sayısına bölünmesiyle hesap­lanan kişi başı ortalama aylık ödeme tutarı 2020 yılındaki 2.289 TL düzeyinden nominal bazda yüzde 734’lük (7,3 kat) artışla 2025’te 19.093 TL’ye yükseldi. 2020 ortalamasın­da 7,01 TL olan ortalama dolar kurunun ise bu yılın tümünde 39,50 TL düzeyinde oluşması bekleniyor ve bu da dolar/TL paritesinde beş yılda yüzde 463,5’lik bir artışı gösteriyor. 2020’de 326 dolar olan kişi başına aylık ortalama emekli ödemesi, 2025 ortalama kuru ile 483 dolar ediyor ve beş yıl­lık artış yüzde 48,3’i gösteri­yor. Kişi başı GSYH ikiye kat­lanırken, emekli ayığındaki artışın yüzde 50’yi bile bulma­dığı görülüyor.

TÜFE’ye göre reel artış, Türk-İş’e göre tersi

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) tüketici fiyat endeksine göre kasım sonu itibarıyla yüzde 31,07’ye inen yıllık enflasyon, aralıkta aylık oranın yüzde 1 gelmesi durumunda 2025 yılını yine bu düzeylerde kapayacak. Bu durumda 2020-2025 döneminde 12 aylık ortalamalara göre kümülatif enflasyon yüzde 577,9’a ulaşacak. Beş yıllık kümülatif enflasyondan arındırıldığında sonuç, bu dönemde TL cinsinden SSK aylıklarında yüzde 23,4, BAĞ- KUR’da yüzde 20,9, memur emeklilerinde yüzde 25,3 ve asgari ücrette yüzde 40,2’lik “reel” artışı gösteriyor.

Ancak gelinen aşamada bu kesimlerin aylık gelirleri, 2020’ye göre reel olarak artmış olsa da hesaplanan açlık ve yoksulluk sınırlarına göre oldukça düşük kalıyor. Türk-İş Konfederasyonu tarafından her ay yayımlanan Kasım 2025 verilerine göre dört kişilik ailenin “açlık sınırı” kabul edilen aylık gıda harcaması tutarı 29.828 TL. Gıda ile birlikte diğer tüm temel harcamalar için haneye girmesi gereken toplam gelir tutarı (yoksulluk sınırı) ise 97.159 TL’ye ulaşıyor. Asgari ücretle çalışan bekâr bir işçinin eline aylık 22 bin 104 TL geçerken, bu kişinin bir aylık yaşama maliyeti 38.752 TL’ye ulaşmış bulunuyor.

Aralık 2020 itibarıyla açlık sınırı 2.589,9, yoksulluk sınırı ise 8.436 TL düzeyinde bulunuyordu. Son beş yılda TÜFE yüzde 578 dolayında bir kümülatif enflasyon gösterirken; Türk-İş verileri bu dönemde açlık ve yoksulluk sınırındaki artışın kasım sonu itibarıyla yüzde 1.051,7’ye (10,5 kat) ulaştığını gösteriyor.

En düşük artış BAĞ-KUR’luda

Beş yıllık dönemde emekliler içinde ortalama aylığın dolar cinsinden karşılığının en düşük arttığı kesim BAĞ-KUR’lular. Ticaret erbabı yanında tarımda kendi adına çalışanları da kapsayan BAĞ-KUR (4/b) emeklilerinin sayısı bu dönemde yüzde 9,9 artarak 2 milyon 755 bine, yıllık ödeme ise aynı dönemde yüzde 575,7 artışla 355,6 milyar liraya ulaştı. Bu kesimde 2020’de 1.749 TL olan kişi başı ortalama aylık ödeme tutarı, beş yılda yüzde 720 nominal artışla 2025 itibarıyla 14.340 TL oldu. BAĞ-KUR’lunun ortalama aylığı ortalama kurla dolar bazında ise yüzde 45,8 artışla 249 dolardan 363 dolara çıktı.

En büyük grubu oluşturan 4/a (SSK) kapsamındaki emeklilerin dosya bazlı sayısı aynı dönemde yüzde 39,7 artarak 10 milyon 940 bin 834’e, bunlara yapılan yıllık ödeme yüzde 777 artışla 1 trilyon 846,6 milyar liraya, böylece kişi başı ortalama aylık ödemesi de yüzde 737 artışla 18.754 TL’ye çıktı. Ortalama kurla aylık ortalama tutarı ise yüzde 48,4 artışla 475 dolara yükseldi. Beş yılda memur emeklilerinin sayısı yüzde 9 artışla 2 milyon 348 bin 390’a, bu kesime yıllık ödeme yüzde 595 artışla 554,7 milyar liraya çıktı. Bu kesimde ortalama aylık ortalama ödeme yüzde 749 artışla 26.247 TL olurken, bunun ortalama kurla karşılığı yüzde 50,7 artışla 664 dolara denk geldi. 2020 yılında ortalama 2.325 TL olan asgari ücret beş yılda nominal yüzde 850,7 artışla 2025’te 22.104 TL’ye çıkarken, bunun ortalama kurla karşılığı yüzde 68,7’lik bir artışla 332 dolardan 560 dolara yükseldi. Bu dönemde dolar cinsinden en hızlı artış asgari ücrette yaşanmakla birlikte bu da kişi başı GSYH artışının çok gerisinde kaldı.

En son 42,53 TL olan cari dolar kuruyla hesaplandığında ise ortalama aylık SSK’da 441, BAĞ-KUR’da 337, memur emeklilerinde 617 dolar, asgari ücret de 520 dolar ediyor.