Milli gelirde bölgeler arası makas fazla açık

Gayri safi yurt içi hasıladaki (GS­YH) payları ve kişi başına milli ge­lir düzeylerinin gösterdiği coğ­rafi bölgeler arası ekonomik gelişmiş­lik uçurumu, 2020-2024 döneminde de devam etti.

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) iller bazında açıkladığı gayri safi yurt içi hasıla (GSYH) verilerini coğrafi bölgeler bazına irca ederek yaptığımız çalışma, ülkenin en büyük sanayi kuruluşlarına ev sahipliği yapan, hizmetler ve sanayi katma değeri en yüksek ve en çok göç alan bölge olan Marmara’nın, milli geli­rin açık farkla en büyük bölümünü ya­ratmaya devam ettiğini gösterdi. Doğu Anadolu da milli gelire en az katkı ya­pan bölge olmaya devam ederken, di­ğer bölgeler arasındaki derin farkların da devam ettiği görüldü. 2020-2024 dö­neminde dolar cinsinden GSYH ve kişi başı milli gelirdeki artış hızında Akdeniz başı çekerken, en düşük artışlar ise Kara­deniz’de kaydedildi.

Yarıya yakını Marmara’da oluşuyor

2024 yılında 1 trilyon 358,3 milyar do­lar olan GSYH’nin 584 milyar dolarla tek başına yüzde 43’ünü, sığınmacılarla birlikte toplam nüfusun yaklaşık yüz­de 30,8’ini barındıran Marmara bölge­si yarattı. Bunun da 396,3 milyar doları tek başına İstanbul’dan geldi. İstanbul, on bir ilin yer aldığı Marmara’nın top­lam hasılasında yüzde 67,9, toplam GS­YH’de de yüzde 29,2 pay aldı. Marma­ra, 2020’de 730,4 milyar dolar olan ülke GSYH’sinin 318,2 milyar dolarla yüzde 43,6’sını sağlamıştı. 2020-2024 döne­minde Marmara’nın dolar cinsi milli ge­lir artışı yüzde 83,5’le, ülke GSYH’sindeki yüzde 86’lık oranın altında kaldı ve böl­genin toplamdaki payı 0,6 puanlık bir düşüş gösterdi. Marmara bölgesi GSY­H’sine İstanbul’dan sonra en fazla katkı veren iller ise 52,1 milyar dolarla Kocaeli ve 51 milyar dolarla Bursa oldu.

İç Anadolu ikinci, Ege’nin payında düşüş

Geçen yılki milli gelirin 242,2 milyar dolarla yüzde 17,8’i İç Anadolu’da oluş­tu. Son yıllarda sanayisi hızla büyüyen Ankara 2024’te 142,3 milyar dolarla böl­gede yaratılan hasılaya tek başına yüz­de 58,8, toplam ülke milli gelirine yüzde 10,5 katkı verdi. Bölgenin gayri safi hası­lası 2020-2024 döneminde dolar cinsin­den yüzde 86,2 büyüdü.

2020-2024 arasında bölgesel gay­ri safi hasılası yüzde 80,2 artarak 162,9 milyar dolara yükselen Ege’nin ise top­lam milli gelirdeki payı yüzde 12,4’ten yüzde 12’ye geriledi. Bölgenin geçen yıl­ki gayri safi hasılasının 78,1 milyar dolar­la yarıya yakınını İzmir yarattı.

Geçen yıl bölgesel hasılasını yüzde 111,3’le en fazla artıran bölge olan Ak­deniz ise 148,6 milyar liraya ulaşan tu­tarla, ülke GSYH’sindeki payını da yüzde 9,6’dan yüzde 10,9’a çıkardı.

2024 itibarıyla toplam GSYH’nin 86,8 milyar doları Karadeniz, büyük bölümü tek başına Gaziantep’te olmak üzere 76,1 milyar doları Güneydoğu ve 57,7 milyar dolarla en az bölümü ise Doğu Anado­lu bölgesinde oluştu. GSYH’ye en büyük katkıyı yapan Marmara ile en az katkı ve­ren Doğu Anadolu arasında 2020’de 7,9 kat olan fark, 2024 itibarıyla 7,7 kata indi.

Bölgesel hasılasını 2020’ye göre yüz­de 89,1 artıran Güneydoğu’nun, 0,6 pu­anla da olsa toplamdaki payı arttı. Yüz­de 75’le bölgeler içinde en düşük artışı kaydeden Karadeniz’in payı ise yüzde 6,8’den yüzde 6,4’e geriledi. Doğu Ana­dolu’nun GSYH’deki yüzde 4,3’lük payı 2020-2024 döneminde değişmedi.

Büyümeye en fazla katkı da İstanbul’dan

2024 yılında zincirlenmiş hacim endeksiyle GSYH’de önceki yıla göre kaydedilen yüzde 3,3’lük büyümeye en fazla katkı veren il yüzde 0,62 ile İstanbul oldu. İstanbul’u yüzde 0,44’le Ankara ve yüzde 0,16 ile Hatay izledi. Yıl­lık GSYH büyümesine 2024 yı­lında negatif yönlü katkı veren illerin başında ise yüzde 0,017 ile Erzincan, yüzde 0,012 ile Kır­şehir ve yüzde 0,011 ile Adana geldi. 2024 yılında 46 ilde büyü­me, zincirlenmiş hacim endek­siyle GSYH’de Türkiye orta­lamasının üzerinde gerçekleşti. 2024 yılında en yüksek artış gösteren ilk üç il sırasıyla yüzde 31,4 değişim oranı ile deprem ili Adıyaman, yüzde 17,1’le Bayburt ve yüzde 17 ile Malatya oldu. Önceki yıla göre en fazla azalış gösteren üç il ise yüzde 2,4’le Bilecik, yüzde 5,7 ile Kırşehir ve yüzde 7,9’la Erzincan.

Tarım dışı sektörlerde İstanbul

 2024 itibarıyla GSYH’de en yüksek payı alan İstanbul, tarım, ormancılık, balıkçılık ile diğer hizmetler dışındaki faaliyetlerde ilk sırada yer aldı. İstanbul’un bilgi ve iletişim faaliyetleri toplamından aldığı pay yüzde 64, finans ve sigorta faaliyetlerindeki yüzde 59,3, mesleki, idari ve destek hizmet faaliyetlerdeki yüzde 39, ticaret, ulaştırma, konaklama ve yiyecek hizmetlerindeki yüzde 39,8, inşaat sektöründen aldığı pay yüzde 27,8 olarak gerçekleşti.

İstanbul, 2024 yılında ticaret, ulaştırma, konaklama ve yiyecek hizmetleri toplamından yüzde 39,8 pay alırken, ilin toplam GSYH’si içinde bu faaliyetin payı yüzde 33,9 olarak gerçekleşti. İstanbul’un toplam GSYH’si içinde sanayi sektörü yüzde 15,1 payla ikinci; mesleki, idari ve destek hizmet faaliyetleri yüzde 7,2 payla üçüncü sırada.

81 il içinde Konya yüzde 5,6 payla tarım, ormancılık, balıkçılık sektöründe, Ankara ise yüzde 44,9 pay ile diğer hizmet faaliyetlerinde ilk sırada yer aldı.

Kişi başı gelirde en hızlı artış Akdeniz’de

2020-2024 döneminde Türkiye ortalamasında kişi başı GSYH yüzde 82,5 artışla 15.325 dolara çıktı. 2024 itibarıyla kişi başı milli gelirin 21.409 dolarla en yüksek olduğu Marmara’yı 17.325 dolarla İç Anadolu, 14.620 dolarla Ege, 12,675 dolarla Akdeniz, 10.773 dolarla Karadeniz izledi. Doğu Anadolu’da 8.773 dolar olan kişi başı GSYH’nin en düşük olduğu bölge ise 7.792 dolarla Güneydoğu. Son dört yılda kişi başı milli geliri yüzde 111,7 ile en fazla artan bölge, turizm katma değeri yüksek Akdeniz oldu. Artış oranında Akdeniz’i yüzde 86,7 ile Güneydoğu, yüzde 85,1’le Doğu, yüzde 80,8’le İç Anadolu, yüzde 78,1’le Marmara, yüzde 75,7 ile Ege izledi. 2020’ye göre kişi başına milli geliri en yavaş artan bölge ise yüzde 72,3’le Karadeniz.

İstanbul, Şanlıurfa’nın 4,3 katı

 İstanbul 2024 itibarıyla 24.452 dolarla kişi başına GSYH’si en yüksek il olmaya devam etti, onu aynı tutarda olmak üzere 24.031 dolarla sanayi ili Kocaeli ve başkent Ankara izledi. Daha sonra 18.406 dolarla Tekirdağ, 17.103 dolarla turizm ili Antalya, 16.949’la üçüncü büyük metropol İzmir, 16.703 dolarla Bolu, 16.188 dolarla Kırklareli, 16.171 dolarla Eskişehir ve 16.068 dolarla Bilecik geldi.

70 ilin kişi başına milli geliri Türkiye ortalaması olan 15.325 doların, 26 ilin ise 10.000 doların altında kaldı. Kişi başı GSYH’si en düşük on il; 7.975 dolarla Siirt, 7.724 dolarla Kilis, 7.537 dolarla Mardin, 7.464 dolarla Diyarbakır, 7.202 dolarla Batman, 7.063 dolarla Bitlis, 7.016 dolarla Muş, 6.185 dolarla Van, 5.930 dolarla Ağrı ve 5.731 dolarla Şanlıurfa. Buna göre kişi başına milli gelirde en yüksek il İstanbul’da bu tutar, en düşük il olan Şanlıurfa’nın 4,3 katı düzeyinde.