Neyse ki Venezuela değiliz

“Barış, istikrar, insan hakları ve huku­kun üstünlüğüne dayalı etkili yöne­tişim olmadan sürdürülebilir kalkınmadan söz edemeyiz.” Bunu Birleşmiş Milletler’in 16. Sürdürülebilir Kalkınma Amacı söylü­yor. Ama biz bunu;

“Bir ülkede; hukuk devleti, bağımsız yar­gı, hesap verebilir kurumlar, şeffaf veri, öz­gür medya, güçlü yerel yönetimler, sivil top­lum ve gerçek siyasal rekabet yoksa, demok­rasi devlet baskısı üzerinden belirleniyorsa, temsil düzeni kayyumlaşır ve sürdürülebi­lir kalkınma ortadan kalkar.” diye okuyabili­riz. Venezuela, Nikaragua ve El Salvador gibi Latin Amerika ülkeleri, bu açıdan son dere­ce dikkat çekici örnekler. Özellikle Venezu­ela…

Muhalif olmayan muhalefet ve Venezuela

Freedom House’un, Freedom in the World 2025 raporuna göre; iktidardaki Venezuela Birleşik Sosyalist Partisi’nin; devlet kaynak­larını, güvenlik güçlerini ve yargıyı kullana­rak muhalefeti dağıttığını, Yüksek Mahke­me’nin ise son yıllarda muhalefet partileri­nin liderliklerini askıya aldığını söylüyor. Rapora göre; 2024 başkanlık seçiminde aday gösterebilen 34 partiden yalnızca 3’ü muha­lefete bloğunda. Önemli muhalefet liderleri­ne ise seçim yasağı getirildi.

Yine de muhalefet tamamen yasaklanma­dı; sadece zayıflatıldı. Yerine denetlenebilir, bölünmüş, temsil gücü düşük muhalefet bı­rakıldı. Seçim yapıldı; ama iktidar değişimi gerçekçi seçenek olmaktan çıktı. Ardından neler mi oldu? Kamu harcaması denetlene­mez oldu. Çevre tahribatı görünmez oldu. İhaleler sorgulanamaz, yoksulluk verisi tar­tışılmaz oldu. Kalkınma kamu yararından çıktı ve bütünüyle iktidar yararına bağlandı.

Siyasi rekabetin kayyumlaştırıldığı yerde kalkınma

Sürdürülebilir kalkınmanın ilk şartı, dev­letin uzun vadeli kamu yararına göre çalış­ması. Siyasi rekabetin kayyumlaştırıldığı bir ortamda kamu yararı zayıflar. Venezu­ela’da olduğu gibi: Kamu yatırımı seçmen mühendisliği aracına dönüşür. Sosyal yar­dım hak olmaktan çıkarak sadakat ilişkisi­ne bağlanır. Yeşil dönüşüm, çevre politikası değil teşvik ve ihale dağıtım alanı olur. Kent­sel dönüşüm, afet güvenliğini gözetmek ye­rine rant paylaşımı eksenine kayarken tarım politikası kısa vadeli fiyat baskılama aracına dönüşür.

Bu nedenle Venezuela’da uzun vadeli planlama çökmeye başladı. İktidarın temel hedefi artık gelecek kuşakların refahı değil siyasal kontrolün sürmesi. Ama OECD’ye göre tüm bunlardan çok daha vahim bir du­rum var: Otokratikleşen hükümetlerin, ye­rel ve küresel sorunlara etkili cevap verme kapasitesinin giderek sınırlanması ve veri­nin siyasallaşması… Bu, kalkınmayı sekte­ye uğratan yapbozun en kritik parçası. Özel­likle veriler objektif ölçülemediğinde, başa­rı hikâyesi üretmek için kullanılmaya başlar. Yani sürdürülebilir kalkınma raporlanabi­lir; ama yönetilemez.

Kalkınmanın Venezuela uyarısı

Venezuela’da Chávez’in adıyla anılan Chavismo siyasal hareketi, 1999’dan bu ya­na iktidar mimarisini elinde tutuyor. Önce Chávez’in 5. Cumhuriyet Hareketi, ardın­dan 2007’de kurulan PSUV ve sonrasında Maduro yönetimi… Liderler, parti tabelaları ve siyasal kadrolar değişti; fakat iktidar blo­kunun devlet üzerindeki liderliği değişmedi.

Bu tablo, sürdürülebilir kalkınma açısından kritik bir gerçeği gösteriyor: Devlet-parti bütünleşmesi, siyasi rekabetin zayıflaması ve kamu yararı ölçütünün daralması. Oysa kalkınmanın önemli bir yanı; iktidarın na­sıl denetlendiği ve kamu yararının nasıl öl­çüldüğüyle doğrudan ilgili. Böyle bir tabloda devlet proje üretmeye devam edebilir. Fakat asıl mesele; faaliyetlerin devamlılığından ziyade hangi amaçla ve kimin adına yürütül­düğüdür.

Neyse ki biz, bir Venezuela değiliz. Ama Venezuela örneğine yalnız Latin Amerika ülkelerinin sorunu olarak bakmamak, bir uyarı olarak okumak lazım. Venezuela, El Salvador ve Nikaragua gibi ülkelerde yaşa­nanlar; kalkınmanın, kamu yararıyla sürdü­rülebileceğini hatırlatması bakımından üze­rinde düşünmeye değer.