Sınav bitti, asıl sınav şimdi başlıyor

Bugün 18 yaşında üniversiteye başlayan bir gencin çalışma hayatının 2070'lere uzanabileceğini düşündüğümüzde üniversiteler açısından da sorulması gereken soru aynı derecede açık: Biz öğrencilerimizi bugünün mesleklerine mi hazırlıyoruz, yoksa henüz tam olarak adını bile koyamadığımız yarının dünyasına mı?

Üniversite yerleştirme so­nuçlarının açıklanma­sıyla birlikte yüz binlerce genç için uzun bir bekleyiş sona erdi. Aylarca puanlar, sıralamalar, kontenjanlar, bölümler ve üniver­siteler konuşuldu. Bu hafta, kimi gençler hayalini kurduğu üniver­siteye yerleşmenin sevincini yaşı­yor, kimileri beklediğinden farklı bir sonuçla karşı karşıya. Aileler açısından da yıllardır süren eği­tim yolculuğunun önemli eşikle­rinden biri geride kaldı.

Fakat tam da bugün, üniversi­teye yerleşmeyi bir “sonuç” de­ğil, bir “başlangıç” olarak yeniden düşünmemiz gerekiyor.

Çünkü bugün üniversiteye baş­layan bir genç, dört yıl sonra sa­dece mezun olmayacak; 2030'la­rın iş dünyasına, ekonomisine ve toplumuna adım atacak. Dolayı­sıyla asıl soru artık “Hangi bölü­mü kazandı?” değil. Daha zor ve daha önemli bir soru var: Nasıl bir dünyaya hazırlanıyor?

Bu sorunun cevabı, yükseköğ­retimin önümüzdeki yıllardaki temel meselesini de tarif ediyor.

Dört yıl sonra aynı dünya olmayacak

Üniversite eğitiminin geçmiş­te güçlü bir vaadi vardı: Bir mes­lek seçer, o mesleğin bilgisini öğ­renir ve büyük ölçüde öngörüle­bilir bir kariyer yoluna girerdiniz. Bugün bu doğrusal ilişki giderek zayıflıyor.

Yapay zekâ, otomasyon, yeşil dönüşüm, iklim krizi, demogra­fik değişim ve jeopolitik kırılma­lar sadece yeni meslekler ortaya çıkarmıyor; mevcut mesleklerin içeriğini de değiştiriyor. Bir hu­kukçunun, mühendisin, iletişim­cinin, tasarımcının ya da işlet­mecinin dört yıl sonra yapacağı iş, bugün o mesleğe ilişkin zihni­mizde bulunan tanımdan önemli ölçüde farklı olabilir.

Dünya Ekonomik Forumu'nun “Future of Jobs” 2025 raporu bu değişimin ölçeğini oldukça çarpı­cı biçimde ortaya koyuyor. İşve­renler, çalışanların bugün sahip olduğu temel becerilerin yüzde 39'unun 2030'a kadar değişece­ğini öngörüyor. Küresel dönüşü­mün 2030'a kadar 170 milyon ye­ni iş yaratırken 92 milyon mevcut işi yerinden etmesi bekleniyor. Yani mesele bazı mesleklerin or­tadan kalkması değil; işin kendi­sinin de yeniden tarif edilmesi.

Daha da önemlisi, geleceğin be­cerileri listesine baktığımızda il­ginç bir tablo görüyoruz. Yapay zekâ ve büyük veri, siber güven­lik ve teknoloji okuryazarlığı hızla yükselirken analitik düşünme, ya­ratıcı düşünme, dayanıklılık, es­neklik, liderlik, merak ve yaşam boyu öğrenme de önem kazanıyor.

Bu tablo bize önemli bir şey söy­lüyor: Gelecek sadece “teknoloji bilenlerin” olmayacak. Teknolo­jiyi anlayan, onunla birlikte çalı­şabilen ama aynı zamanda insan olmanın ayırt edici yetkinlikleri­ni geliştirebilenlerin olacak. Bu nedenle bugün üniversiteye baş­layan bir gencin önündeki dört yı­lı diploma edinme süresi olarak görmek büyük bir kayıp olur.

Üniversite artık öğrenciye sa­dece “ne bildiğini” değil, bilme­diği bir durumla karşılaştığında “ne yapacağını” da öğretmek zo­runda. Bilgiye ulaşmanın saniye­ler aldığı, üretken yapay zekânın metin yazabildiği, analiz yapabil­diği, kod üretebildiği bir dünyada eğitimin değeri bilgiyi aktarmak­tan; doğru soruyu sormaya, bil­giyi sınamaya, farklı disiplinleri ilişkilendirmeye, etik muhakeme yapmaya ve yeni bilgi üretmeye doğru kayıyor.

Burada gençlere de önemli bir sorumluluk düşüyor. Üniversite­yi dört yıl boyunca derslere giri­lip sınavlardan geçilen bir bekle­me odası gibi görmek artık müm­kün değil.

Bir mühendislik öğrencisinin sadece mühendislik, bir işletme öğrencisinin sadece işletme, bir iletişim öğrencisinin sadece ile­tişim bilmesi yeterli olmayacak. Teknoloji ile insan bilimlerinin, veri ile etiğin, ekonomi ile sür­dürülebilirliğin, uzmanlık ile ile­tişimin kesiştiği alanlar giderek daha değerli hale gelecek.

Çünkü geleceğin dünyası disip­linlerin sınırlarına pek saygı gös­termiyor.

Üniversitenin yeni görevi: Yön bulma kapasitesi

Bütün bunlar üniversitenin rolünü azaltmıyor. Tam tersine üniversiteyi daha önemli, fakat aynı zamanda daha sorumlu ha­le getiriyor.

Bugün yükseköğretimin başa­rısını basit olarak kaç öğrenci­nin hangi programa yerleştiğiyle, kontenjanların ne ölçüde doldu­ğuyla veya mezuniyet oranlarıyla değerlendiremeyiz. Asıl ölçme­miz gereken, mezunlarımızın de­ğişen dünyada ne kadar güçlü bi­çimde ayakta kalabildiğidir.

Bir üniversitenin öğrenciye ve­rebileceği en değerli kazanım­lardan biri artık belirsizlik için­de yön bulma kapasitesidir. Bu da eğitim modelinin değişmesini gerektiriyor. Öğrencinin gerçek problemler üzerinde çalıştığı, sektörle erken yaşta temas ettiği, farklı disiplinlerden öğrencilerle birlikte ürettiği, araştırmaya ka­tıldığı, girişimciliği deneyimle­diği, uluslararası ağların parçası olduğu bir üniversite deneyimine ihtiyacımız var. Yapay zekâ okur­yazarlığını bilgisayar mühendis­lerinin, sürdürülebilirliği çev­re mühendislerinin, girişimcili­ği işletme öğrencilerinin konusu olmaktan çıkarmalıyız.

Bunlar artık çağın ortak okur­yazarlıkları.

Aynı şekilde gençlerin hata ya­pabilecekleri alanlara da ihtiyaç­ları var. Çünkü geleceğin dünya­sında en kıymetli yetkinliklerden biri, ilk denemede her şeyi doğru yapmak değil; öğrenmek, yeniden denemek ve gerektiğinde yön de­ğiştirebilmek olacak.

Belki de yükseköğretimde yap­mamız gereken en önemli zihin­sel değişiklik burada yatıyor: Öğ­rencileri belirli bir “işe” hazır­lamak yerine, uzun bir çalışma hayatı boyunca defalarca değişe­bilecek işlere ve rollere hazırla­nabilecek insanlar yetiştirmek.

Bugün 18 yaşında üniversiteye başlayan bir gencin çalışma ha­yatının 2060'lara, hatta 2070'le­re uzanabileceğini düşündüğü­müzde, dört yıllık bir programın ona bütün kariyeri boyunca kul­lanacağı bilgiyi vermesi zaten mümkün değil.

Ama üniversite ona öğrenme­yi öğretebilir. Merak etmeyi, sor­gulamayı, kanıt aramayı, farklı görüşlerle karşılaşmayı, birlikte üretmeyi, teknolojiyi araç olarak kullanmayı ve kendi bilgisini sü­rekli yenilemeyi öğretebilir. Üni­versitenin kalıcı değeri de tam burada ortaya çıkıyor.

Bu nedenle yerleştirme sonuç­larının açıklandığı bu dönemde gençlere söylenecek en önemli söz belki de “Tebrikler, kazandı­nız”dan biraz farklı olmalı. Evet, önemli bir eşiği geçtiler. Fakat hayatlarının yönünü belirleye­cek olan bugün yerleştikleri bö­lüm olmayacak.

Önümüzdeki dört yılda han­gi soruların peşinden gittikleri, kimlerle çalıştıkları, hangi prob­lemlere dokundukları, ne üret­tikleri, hangi başarısızlıklardan ne öğrendikleri ve kendilerini ne ölçüde dönüştürebildikleri çok daha belirleyici olacak.

Üniversiteler açısından da ye­ni akademik yılın başlangıcında sorulması gereken soru aynı de­recede açık: Biz öğrencilerimizi bugünün mesleklerine mi hazır­lıyoruz, yoksa henüz tam olarak adını bile koyamadığımız yarının dünyasına mı?

Çünkü sınav bitti. Yerleştirme­ler tamamlandı.

Ama gençlerimiz için de üni­versitelerimiz için de asıl sınav şimdi başlıyor.