Stres bireylerde azalırken şirketlerde artıyor

Ekonomik büyümeye iliş­kin veriler, mevcut gidişatı yansıtmakla birlikte, arka plan­da biriken riskler hakkında sı­nırlı bilgi verebilmektedir. Bu nedenle, ekonomide stres bi­rikimini ölçmek amacıyla pro­testolu senet, karşılıksız çek ve batık kredi gibi veriler takip edilir.

Bu göstergeler, bireyler ve şirketlerdeki nakit akışı sıkın­tılarını ve ödeme zincirinde­ki bozulmaları yansıtır. Takip edilmelerinin temel nedeni, ekonomik aktivitedeki yavaşla­ma, tüketici güvenindeki düşüş ve bankacılık sistemindeki kre­di riskindeki artış gibi gelecek­te ortaya çıkabilecek sorunlara dair erken uyarı sinyalleri ver­meleridir.

Tüketici tarafındaki rahatlama geçici olabilir

Temmuz ayında kredi kartı ve ihtiyaç kredilerinde borç ya­pılandırmasına ilişkin yeni dü­zenlemeler yürürlüğe girmişti. Buna göre, kredi kartı borçları­nın yeniden yapılandırılmasın­da uygulanacak faiz oranlarına üst sınır getirilmiş, ayrıca hem kredi kartı hem de ihtiyaç kre­dilerinde, borçların en fazla 48 ay vadeyle yeniden yapılandırı­labileceği kararlaştırılmıştı.

Bu düzenleme­nin etkisiyle tahsi­li gecikmiş birey­sel kredi ve kredi kartı tutarlarında Temmuz ayında belirgin bir düşüş görüldü. Bireysel kredi veya kredi kartı borcunu öde­memiş gerçek kişi sayısı, önceki aya göre 28.9 bin kişi düşüşle Tem­muz ayında 230.7 bin kişi oldu ki bu da son 9 ayın en düşük se­viyesiydi.

Ancak bu tür düzenlemelerin ne kadar kalıcı etki bırakaca­ğı konusunda emin olmak zor. Geçen yıl Eylül ayında yapı­lan benzer bir düzenleme son­rası Ekim ayında da tahsili ge­cikmiş tüketici kredilerinde ve kredi kartlarında benzer bir ge­rileme yaşanmış, ancak bu dü­şüş kalıcı olmayıp sonraki ay­larda eski yüksek seviyelere dönülmüştü.

Şirketler tarafında artış var

Şirketler tarafında ise pro­testolu senet adetleri son ay­larda 26 bin civarında seyret­mektedir. Bu rakam tarihsel or­talamaların 1.2 standart sapma altında olsa da son 3 ayın orta­laması geçen yıla göre yüzde 19 artış göstermiştir.

Karşılıksız işlemi yapılan çeklerin, bankalara ibraz edilen çeklere oranı ise Ağustos ayın­da yüzde 2.5 ile Eylül 2019’dan bu yana en yüksek seviyesine çıkmıştır. Ayrıca mevcut sevi­ye, tarihsel ortalamanın az da olsa üzerindedir.

Bunun dışında açılan ve ka­panan şirket sayıları da firma­lar üzerindeki stresi yansıt­maktadır. Haziran-Ağustos dö­neminde açılan şirket sayısı ortalama 8913 ile geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 2.0 artarken, kapanan şirket sayı­sı 2551 ile yüzde 10.1’lik daha yüksek bir artış göstermiştir.

Parasal sıkılaşma dönemi normalinde

Bu göstergeleri toplulaştır­mak amacıyla Ekonomi Stres Endeksi’ni (ESE) oluşturduk. Bireysel taraf için ödenme­miş bireysel kredi ve kredi kar­tı adetleri; TÜİK’in açıkladığı işsizlik oranı ve atıl istihdam oranı dikkate alınmaktadır. Şir­ketler tarafında ise protestolu senet adetleri, karşılıksız çekle­rin toplam ibraz edilen çeklere oranı, kapanan şirketlerin açı­lan şirketlere oranı (mevsimsel olarak düzeltilmiş, 3 aylık or­talama) ve takipteki alacaklar oranı kullanılmaktadır. Fark­lı ölçeklerdeki verileri karşı­laştırılabilir hale getirmek için her verinin uzun dönem orta­lamasından kaç standart sapma uzaklıkta olduğunu gösteren Z-skorları hesaplanmıştır.

Sonuç olarak, toplulaştırıl­mış veriler ışığında, son dö­nemdeki gerilemeye rağmen bireylerdeki stres göstergeleri daha yüksek seyretmekte, şir­ketlerdeki artışa rağmen sevi­yeler tarihsel ortalamaların al­tında kalmaktadır. İki kesimin ortalaması dikkate alındığın­da ise stres düzeyi tarihsel or­talamaların üzerine çıkmakla birlikte, geçmiş parasal sıkı­laşma dönemlerindeki (örne­ğin 2018’deki) seviyelerin al­tında kalmaktadır. Bu durum, ekonomi yönetiminin “yumu­şak iniş” senaryosu ile uyum­lu görünmektedir. Ancak bu senaryoda enflasyondaki dü­şüş gecikmekte ve daha düşük stres seviyesine daha uzun sü­re katlanılması gerekmektedir. Bireyler ile şirketler arasında­ki farklı eğilim ise bu sürecin yönetiminde önemli bir zorluk oluşturmaktadır.