Sürreel

Geçen hafta 1993 yazımızda, Taylor Kura­lının öngördüğü reel faizi detaylı anlat­mıştık. Kaçıranlar için hızlı bir özet verelim. Reel faiz şart değildir. Taylor Kuralını 1993 yılında yazmıştı. Demek ki 1993 öncesinde reel faiz şart diyen yokmuş. Nitekim 1971- 1980 yılları arasında Türkiye’de mevduat ve tahvil faizleri ortalaması negatif bölgede.

Epistemolojik kopuşa hazır olanlar için, Taylor Kuralı faiz teorilerinden sadece bir tanesi üstelik. Formülünde çıktı açığı ve nötr faiz var. Çıktı açığı potansiyel GSYİH ile ger­çekleşen arasındaki fark. İşin ilginci potan­siyel GSYİH ve nötr faiz ekonomide gözlem­lenemez ancak varsayılabilir. Yani varsayım­lar üzerine bir kurala dayalı formüle inanan, piyasada “Reel faiz şart, iktisat bilimi kuralı budur, bilim bunu gerektirir” dendiğinde dü­şülen durum aslında ekonomide bilgi açığı­dır ancak.

İstisnalar kaideyi bozmaz

Kredi verildiğinde mevduatın oluştuğunu 1930’da Keynes kitabında yazmışken, para­nın bankalar kredi verdiğinde yaratıldığını merkez bankaları yazmışken, Mises 1933’te “Epistemological Problems of Economics” kitabını yazmışken, daha böyle çok ezber var neoklasik ortodoks iktisat söylemlerinde ana akımda.

Bunları hatırlattığınızda “ama bunlar ka­ide değil istisna” diyenler olabiliyor. Mesela reel faiz için, Neo-Fisher yaklaşımın öngör­düğü durum, sıfıra yakın enflasyonda eko­nomiyi canlandırmak için faizin düşüşünü öngörür, her zaman geçerli değildir, deniyor. Denebilir de. Ancak Gibson Paradoksu, Key­nesyen Karşıtlık, Wicksell Süreci, Modern Para Teorisi, Post-Keynesyen görüş de faizin enflasyonist olabileceğini söylüyor. Hepsi­ne de istisna denirse bu ancak ana akım için müstesna bir durum olur.

Ana akımın gazete, TV, sosyal medya plat­formlarında neoklasik ve ortodoks (ve neoli­beral) iktisat öğretisi ile hâkim olması aslın­da doğru veya farklı gerçek durumların göl­gede kalmasına neden oluyor. Bunları dile getirme noktasında heterodoks iktisat gibi algılanabiliyor, oysaki bizzat ortodoks iktisat içinde yer alan kural ve teoriler birçoğu. Bu durumda geriye kalan bilgi açığı oluyor. İşte onu ölçmek bu gibi örneklerle daha mümkün.

İşletme koçluğu, endüstriyel psikoloji

Yaşam koçluğu ile karıştırılan bir başlık daha. Business coaching diye geçiyor dünya­da. KOBİ Koçluğu veya Yönetici Koçluğu gibi kırılımları var. İhracatçılar için mentörlük, KOBİ’ler için koçluk programları, Turquality kapsamlı sektörel danışmanlık programla­rı bizde zaman zaman teşvikli olarak denen­di ama devamı gelmedi veya yaygınlaşmadı. Yatırımların, kaynakların ekonomide çıktı açığını azaltıcı etkisini arttırmak adına tec­rübenin paylaşımından faydalanmak lazım.

Yatırım kredisi alan küçük işletmeler, start-up girişimler ve yeni kurulan işletme­ler, ihracata yeni başlayanlar gibi belli kriter­ler dahilinde işletme koçluğu kanunen belli şart ve sürelerle zorunlu olmalı.

Benzer bir durum işyeri psikologları için de geçerli. İşyeri hekimi veya iş sağlığı ve gü­venliği uzmanı gibi işyeri psikologları da bel­li şart ve ölçeklerde kanunen zorunlu olma­lı. Well-being uygulamaları, soft-skill kişisel gelişim eğitimleri için bütçe ayıran işletme­lerin aslında personeline sağlamaya çalıştığı biraz da bu başlıkla alakalı. Mobbing, moti­vasyon, turnover gibi birçok başlıkla yakın­dan alakalı.

Uzay ekonomisti değil Astroekonomist

Space X halka arz rekoru kırdı ve tarihe geçti. Uzayın trilyon dolarlık pazarının önü­müzdeki yıllarda bu örnekleri arttıracağı aşikâr. Uzay ekonomisini ikiye ayırmak la­zım, günümüzde yukarıya gitmek ile orada kalmak için yapılan faaliyetler bütünü ve ge­lecekte koloniler ve galaksiler arasındaki ti­caret dâhil uzay madenciliği ile uzay turizmi.

Ticari uzay kavramı ise tartışmalı. 12. Glo­bal Business Research Kongresinde sundu­ğum bildiri sunumumda kapsamlı ele aldı­ğım üzere, ticaret kelimesi akademik litera­türde tartışmalı. Özetle, özel sektörün uzaya dair baskın ve yönlendirici olduğu, kamu dı­şında riski özel sermayenin üstlendiği du­rum olarak kabul gördüğünü söylemek müm­kün.

Bunun bir de muhasebe ve finansman bo­yutu var. SpaceX’i halka arz ederken gelecek­teki nakit akımlarını bugüne iskonto eder­ken faizi dünyaya göre alıyoruz şimdilik, iza­fiyet henüz yok. Çevre muhasebesinde ise standartlar daha yeni oluşturuluyor. Peki ya uzay için?