Tarımın çetin cevizleri zorda, bahçeler satılıyor 

Ceviz ağacının altında uyunmaz diyen atalarımız yaşasaydı ceviz üreticilerinin artan maliyetler, iklim sorunları, ithal ceviz baskısı altında geceleri uyuyamadıklarını görürdü. 2030’da 11,1 milyar dolar olması beklenen ceviz pazarı yıllık yaklaşık yüzde 4,4 oranında büyüyor. İstikrarlı büyüme oranı, büyüyen şekerleme, çikolata ve fonksiyonel gıda pazarları cevize olan ilginin artmasını sağlarken, Türk,ye’de ceviz bahçeleri satışa çıkıyor. 1,42 milyar dolar düzeyindeki işlenmiş ceviz pazarının 2035’de 2,5 milyar dolar olması öngörülüyor.  

Ceviz üreticisinin rüyaları kaçıyor  

Dünya ceviz üretiminin yüzde 56’sını Çin, yüzde 23’ünü ABD gerçekleştiriyor. Şili, İran, Meksika, Türkiye diğer güçlü oyuncular World Population’a göre Çin yıllık 1,4 milyon ton ceviz üretiyor. ABD, Çin en büyük ihracatçılar, 2024’de ABD 1,1 milyar Çin 767 milyon dolarlık Meksika 576 milyon dolarlık iç ceviz ihraç etti. Türkiye dünya ceviz ihracatının yüzde 2,1’ini gerçekleştiriyor. Rakamlar fırsatlara işaret etse de “don, kuraklık, ithalat, kaçak ceviz, artan girdi maliyetleri” ceviz sanayicilerinin rüyalarını kaçırıyor.  

Ceviz verimi yüzde 60 düştü  

Türkiye’nin dört bir yanındaki ceviz bahçelerindeki hasatta telaş ve endişe var.  Marmara’da, İç Ege’de, Trakya’da üretici bu yıl donla, suyla, maliyetle aynı anda savaştı. Nisan ayında yaşanan ani don, bazı bölgelerde verimi yüzde 60’a kadar düşürdü.  

Ceviz üreticisi yalnız, endişeli  

Geçmişte yoğun destek verilen ceviz üreticileri, “her yıl bahçeyi değil, zararı biçiyoruz artık” diyor. Kuraklık, yağışsız geçen ilkbahar, susuz kalan yeraltı akiferleri, hepsi bir zincirin halkası. Zincirin ucunda üretici var, tek başına, susuz, sigorta yaptırmaya gücü yetmiyor.  

Çin cevizi yerli cevizi değersizleştiriyor 

Üreticilere göre, “dondan arta kalan cevizi de ithalat yakıyor.” Son yıllarda Çin cevizleri, iç pazarda görünmez bir sel gibi yayıldı. Fiyatları kırıyor, pazarı daraltıyor, yerli üreticinin emeğini değersizleştiriyor. 

İthal cevizin kalitesi düşük  

Çin’den gelen ceviz, karbon izi yüksek, şeffaflık yok, ne kadar nasıl ilaçlandığı belli değil, kalite standardı yok.  Fiyatı düşük olduğu için rafta “yerli cevizi” eziyor, oysa kalitesi, rayihası yerli cevizin yanına bile yaklaşamıyor. Geçtiğimiz yıllarda ceviz üreticileri cevize kalite standardı getirilmesi için Ticaret Bakanlığı ile uzun görüşmeler yapmıştı. Baskılanmış döviz kuru cevize son darbeyi indiriyor.   

Ceviz bahçeleri satılık  

Verim düşüklüğü, toprak yorgunluğu, işçilik maliyetleri, modern bahçe yönetimindeki eksiklikler. Her biri teknik detay gibi görünse de aslında hepsi politik sonuçlar yaratıyor. Talihsiz tablo, “üretimden çekilmeyi” hızlandırıyor. Pek çok üretici bahçesin satışa çıkarmış durumda. Dünya ceviz piyasası büyürken Türkiye’nin bahçeleri can çekişiyor.  

Dünya ceviz pazarı büyüyor, Türkiye’de ceviz bahçeleri donuyor 

ABD ceviz üretimini artırıyor,  2025’te dünya ceviz üretiminin 2,7 milyon ton olması bekleniyor. Dünya ceviz kabuğundan devasa bir ekonomi çıkarırken, biz donun altında kırılan dallarımıza yas tutuyoruz.  

Yükselen ceviz sütü pazarı  

Dünya “cevizi” sadece çerez olarak değil, bitkisel protein kaynağı olarak yeniden konumlandırıyor. Ceviz sütü, ceviz yağı, ceviz unundan yapılan gıdalar hızla büyüyen bir pazara dönüşüyor. Research and Markets’e göre, 2025 yılı ceviz sütü pazarı 497 milyon dolar, 2035’de 2 milyar dolar olması öngörülüyor. Türkiye’de ceviz sütü çok yaygın olmasa da dünyada fonksiyonel gıda pazarının yükselen yıldızlarından. Sadece sütü değil ceviz yağı pazarı da 1 milyar doları geçmek üzere. Ceviz sütü, ceviz yağı pazarı, “bitkisel süt pazarı segmentinin büyümesi, laktoz intoleransı, vegan beslenme gibi eğilimler sayesinde hızlı büyüyen bir trende dönüşmüş durumda.” Asya Pasifik en hızlı büyüyen ceviz sütü pazarlarından. 

Birleşik Arap Emirlikleri kişi başı 6,1 kilo ile dünyada en çok ceviz tüketen ülke. Burkino Faso 5,5 kilo ile onu takip ederken Türkiye 4,5 kilo ile ilk üçteki ülkelerden.  

Cevizciler birleşmeli yoksa yok olacaklar  

Ceviz Üreticileri Derneği üreticiler tarafından kurulan son yılların en başarılı tarımsal örgütlerinden. Ortak satın alma, yerli cevizin ortak pazarlaması, eğitim faaliyetleri gibi pek çok alandı başarılı işlere imza atıyorlar.  

Birlik olmazsak, bahçeler boş kalacak 

Dernek başkanı Ömer Ergüder’e göre, “ceviz sektörü bireysel çabalarla ayakta kalamaz. Don sigortası, enerji maliyeti, ithalat baskısı, ihracat teşviki, su yönetimi, çeşit geliştirme. Bunlar bir çiftçinin tek başına çözebileceği sorunlar değil. Üreticinin “birlik” hâline gelmesi bir tercih değil, artık bir zorunluluk.” Tarımın çetin cevizleri güçlü görünse de ceviz ağaçları çok kırılgan, naif. Uzun ömürlü ama sabırsız, bol su ilgi istiyor.  İklimden çok etkileniyor.  

Velhasıl, belki de mesele sadece bir ağacın meyvesi değil, toprağa tutunma iradesi. Ceviz üreticisinin hikâyesi, aslında Türkiye tarımının geleceğinin özeti, köklü ama savunmasız, verimli ama yalnız.