24 °C
Alaattin AKTAŞ
Alaattin AKTAŞ EKO ANALİZ ala.aktas@gmail.com

Ücret zammında niye ortalama artışı esas almak gerekir?

Bu köşede birkaç gün önce enflasyonda sorunun TÜİK olmadığını, nerede hangi oranı kullanmak gerektiği konusuna odaklanmanın çok daha doğru bir yaklaşım olacağını yazdık.

Kimi okurlar bunu TÜİK’i aklama çabası olarak yorumladı.

TÜİK’in aklanmaya ihtiyacı var mı bilemeyiz, ama varsa bile bunu yapmak bizim işimiz değil.

Elde somut veri yokken bir kurumu suçlamak hele, bizim işimiz hiç değil.

Bizim söylemeye çalıştığımız çok özetle TÜİK’in yıllık değişim olarak iki oran açıkladığı, bunlardan birinin iki ayın kıyaslamasıyla bulunan oran, diğerinin ise on iki aylık endekslerin kıyaslanmasıyla hesaplanan oran olduğuydu.

Dolayısıyla ekim itibarıyla hesaplanan ve son iki yılın ekim aylarındaki endekslerin kıyaslanmasıyla bulunan yüzde 8.55 de doğrudur, son on iki aydaki endeksin önceki on iki aydaki endeksle kıyaslanmasıyla bulunan yüzde 16.81 de...

Ve bir kez daha belirtelim; yüzde 8.55 doğru olmakla birlikte harcamalardaki gerçek değişimi ölçmekten uzaktır. Yüzde 16.81 ise kesinlikle ama kesinlikle daha gerçekçi bir orandır. Bunu on iki aylık endekslerin kıyaslanmasıyla bulunan oran yüksek diye söylemiyoruz tabii ki.

Ekimden ekime olan kıyaslama yalnızca o iki aydaki fiyat değişimlerini karşılaştırmaktan ibarettir. Oysa diğeri toplam yirmi dört aydaki fiyat hareketini kapsamaktadır.

Çalışanlara ve emeklilere verilen zamlarda aydan aya kıyaslamayla bulunan oran kullanılmakta, ancak gerçekte yaşanan enflasyon ortalamayla bulunana yakın olduğu için vatandaş bu durumu eleştirmekte, ne var ki eleştiride yanlış adres seçilerek TÜİK’e yüklenilmektedir. Daha önce de yazdığımız gibi ücret artışlarında hangi oranın kullanılacağına karar verecek olan TÜİK değildir.

İki endeksin farkı

Yazımızdaki tabloda TÜFE’nin son üç yılını ve oluşan değişimi aktarıyoruz. Bir de bizim oluşturduğumuz hayali endeks var.

Hayali endeksi anlatmaya çalışalım, gerçeğinin nasıl işlediği kendiliğinden ortaya çıkacaktır.

Endeksin yalnızca birkaç kalemden oluştuğunu varsayalım. Örneğin bir hanenin aylık harcaması...

Bu hane 2017 yılının tümü ile 2018’in ilk dokuz ayında her ay 100 lira harcamış olsun. Alınanlar aynı mal ve hizmetler.

2018’in ekim ayına geliyoruz, bu mal ve hizmetlere bir anda yüzde 25 zam yapılıyor. 100 lira olan aylık harcama bir anda 125 liraya çıkıyor. Sarsılıyor aile... Ama bir teselli var, yüzde 25 zamdan sonra fiyatlar bir yıl boyunca hiç değişmiyor.

2019’un ekimine geliyoruz. Aydan aya endeks kıyaslamasına dayalı hesaplamaya göre yıllık enflasyon sıfır. Geçen yıl ekimde 125 lira olan harcama (ya da endeks) yine aynı düzeyde.

İşte yüzde 8.55’lik değişim budur.

Bu aile son bir yıl boyunca her ay ortalama 125 lira olmak üzere doğal olarak aylık ortalama bazda da 125 lira liralık harcama yaptı. Peki önceki bir yıldaki ortalama harcama ne kadar? On bir ay 100 lira, bir ay 125 lira olmak üzere aylık ortalama harcama 102 lira.


Yani önceki on iki ortalamasında 102 lira olan harcama son on iki ay ortalamasında 125 liraya çıktı. Artış oranı yüzde 22.55’tir. İşte yüzde 16.81’lik oran da budur.

Aylık endeks de bir ortalamadır

Çalışana ve emekliye zam verirken kullanılan yıllık enflasyonda aydan aya olan endeks kıyaslamasıyla bulunan yıllık değişimi kullanmak aslında fiyat endeksi oluşturma mantığına da pek uygun değil.

TÜİK bir ayın endeksini hesaplarken ayın herhangi bir günündeki fiyatla bir önceki ayın aynı günündeki fiyatı karşılaştırmıyor ki...

Fiyat endeksleri maddelere göre ayda birkaç kez alınan fiyatlarla oluşturuluyor. Örneğin akaryakıt fiyatları her gün derleniyor. Bazı ürünler için haftada bir, bazıları için ise ayda bir fiyat toplanıyor.

Örneğin ayın son günlerindeki fiyatlar alınarak endeks oluşturulmuyor.

Yani aylık fiyat endeksi, o ayın ortalamasını gösteriyor. Ortalama aylık oran da bir önceki ayın ortalamasıyla kıyaslanıyor.

Dolayısıyla yıllık oran hesaplanırken de ayların kıyaslanmasıyla yetinmek yerine on iki ayların kıyaslamasıyla hesaplama yapmak gerekiyor.

Yorumlar

Yorum yapabilmek için lütfen giriş yapınız.
Giriş Yap