‘UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı’nda Türkiye'den bir şehir var: Kahramanmaraş

''Biz zaten biliyorduk; artık dünya da biliyor.

Kahramanmaraş, Türkiye'nin edebiyat şehridir.”

Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi UNESCO Başvuru Mottosu

Malumdur, bir şehrin sesini dünyanın duyması için ba­zen yüzyıllar yetmez. Kahraman­maraş, bu gerçeği çok iyi biliyordu. Yüzyıllar boyu şiiri nefes aldırmış, Türk edebiyatının en özgün sesle­rini yoğurmuş, taşıdığı mirası ne­sil nesil aktarmış bu şehir; tüm bu zenginliğiyle uzun süre kendi sı­nırları içinde kalmaya razı geldi. Ta ki 2025 yılına kadar.

2025 yılında Kahramanmaraş, UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'n­da Edebiyat Şehri unvanını aldı. Bu; Türkiye'nin ilk ve tek ‘Edebi­yat Şehri’ unvanı. Dünya genelinde ise yalnızca 63 şehrin bulunduğu seçkin bir halkaya katılış anlamına geliyor. Bu makalede UNESCO Ya­ratıcı Şehirler Ağı'nın ne olduğu­nu, Edebiyat Şehri unvanının Kah­ramanmaraş için öneminden söz edeceğim.

UNESCO yaratıcı şehirler ağı: Küresel bir kültür platformu

Ağın doğuşu ve amacı: UNESCO — Birleşmiş Milletler Eğitim, Bi­lim ve Kültür Örgütü — 1945'te ku­rulan ve merkezi Paris'te yer alan BM'nin uzman kuruluşu. Üye devletler, onay verdikleri sözleş­meler ve katıldıkları programlar çerçevesinde UNESCO'nun be­lirlediği standart ve taahhütler­le bağlı. Bunu biliyoruz. Bu prog­ramların içinde en dinamik ve doğrudan şehir ölçeğine doku­nanı, UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'dır (Creative Cities Network, UCCN). 2004 yılında hayata ge­çirilen bu platform yaratıcılığı ve kültürel üretimi, sürdürülebilir şehir kalkınmasının temel unsur­ları olarak teşvik etmeyi amaçlı­yor. Kısaca: uluslararasılaşma po­tansiyeli olan özgün ve yerel üre­timi, yerel olmaktan çıkarıp tüm dünyaya taşıma programıdır.

Bugün itibarıyla UNESCO Ya­ratıcı Şehirler Ağı'nda 100'den fazla ülkeden 400'ün üzerinde şe­hir bulunmakta. Bu şehirler; ede­biyat, müzik, gastronomi, zana­at ve halk sanatları, tasarım, film, medya sanatları ile mimari gibi sekiz yaratıcı alanda dünya çapın­da üretim yaparak kendi araların­da işbirliği kuruyor.

UNESCO'nun bu ağı kurmasın­da belirleyici olan öngörü şudur: 2050'ye gelindiğinde dünya nüfu­sunun yaklaşık yüzde 70'inin şe­hirlerde yaşayacağı tahmin edil­mektedir. Dolayısıyla şehirlerin temeline yaratıcılık ve sürdürü­lebilirlik yerleştirilmesi hem kül­türel hem de insani bir zorunluluk gibi görünüyor.

Şehirler, UNESCO Yaratıcı Şe­hirler Ağı'na sekiz farklı yaratı­cı alanda başvurabiliyor: Zanaat ve Halk Sanatları, Tasarım, Film, Gastronomi, Edebiyat, Medya Sa­natları, Müzik ve Mimari. Kahra­manmaraş; bu sekiz alandan, ta­rihsel mirası ve çağdaş kültürel üretimi açısından en güçlü ko­numlandığı alan olan Edebiyat kategorisinde yaratıcı şehir oldu.

"Edebiyat Şehri" unvanı, UNESCO'nun en prestijli katego­rilerinden biri, bunu belirtelim. Ancak bu unvanı kazanmak için bir şehrin yalnızca zengin bir geç­mişe sahip olması yetmez. Unvan; aktüel olarak bugün de üretmeye devam eden bir edebiyat ve kültür ekosistemine sahip olmak anla­mına gelir. UNESCO'ya göre bir Edebiyat Şehri, edebiyatı "mü­zeleşmiş" bir kültür olarak değil, yaşayan bir üretim alanı olarak görmesi gerekiyor ki kent bunu yapıyor. Şehrin geçmişte büyük şairler yetiştirmiş olması değerli­dir ancak bu üretim bugün de ya­şamıyorsa, başvuru değerlendir­me dışı kalır.

Edebiyat şehri unvanı neyi kanıtlar?

Zengin bir edebî mirasa sahip ol­duğunu gösterirsin. Bugün de ak­tif bir yayıncılık ve edebiyat dün­yasının var olduğunu ispatlarsın. Gençler için özel programlar ge­liştirirsin. Edebiyatın eğitim po­litikasına ve şehir planlamasına entegre edildiğini ifade edersin. Şehrin gelecek planlamasında ede­biyatı stratejik bir kaynak olarak gördüğünü ispatlarsın. Sonra bu unvanı alırsın. Olay bu.

Dünya genelinde bugün itiba­rıyla UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'nda Edebiyat alanında 63 şehir bulunmaktadır. Edinburgh, Dub­lin, Granada, Krakow, Heidelberg, Reykjavík, Barcelona, Prag, Bey­rut, Lviv, Melbourne, Bağdat, Qué­bec, Lahor ve daha pek çok şehir bu halkada yer almaktadır. Kahra­manmaraş, 2025 itibarıyla bu seç­kin halkaya katılan Türkiye'nin ilk ve tek ‘Edebiyat Şehri’dir.

Kahramanmaraş'ın UNESCO yolculuğu: Neden bu şehir?

UNESCO değerlendirme süre­cinin en temel sorusu şudur: Bu şehrin edebiyatla ilişkisi nasıl bir temele dayanıyor? Kahramanma­raş, bu soruya beş yüz yıllık kesin­tisiz bir birikim ile yanıt veriyor. 16. yüzyılda Halîlî-i Maraşî'nin tasavvufi nefesleriyle başlayan, Karacaoğlan'ın Torosların sesiy­le coşan, Sünbülzâde Vehbî'nin divan şiirinin merkezine taşıyan, 19. yüzyılda tekke ve irfan edebi­yatıyla derinleşen ve 20. yüzyılda Yedi Güzel Adam halkasıyla zir­veye ulaşan bu gelenek; Türk ede­biyat tarihinin en özgün ve en az kesintiye uğramış kollarından bi­ri. Bu önemli. Tezkirelerden bildi­ğimiz kadarıyla Kahramanmaraş, "her evinden şair çıkan şehir" ola­rak asırlar boyu bilinmektedir. Bu ifade, salt bir övgü değil; kuşaktan kuşağa aktarılan bir kültür orta­mının somut tanığıdır.

Bu unvan Kahramanmaraş'a ne anlam ifade ediyor?

UNESCO'nun ‘Edebiyat Şehri’ unvanı; Kahramanmaraş için bir ödül değil, bir yol haritası. Küre­sel marka değeri, uluslararası kül­türel diplomasi, edebiyat turizmi, kültür tabanlı, ekonomik gelişim, yarını kurgulamak: Gençlere ya­tırım açısından bu unvan önemli.

Kahramanmaraş'ın UNESCO ‘Edebiyat Şehri’ unvanını kazan­ma süreci; beş yüz yıllık bir biriki­min, titiz bir kurumsal hazırlığın, deprem sonrası gösterilen eşsiz iradenin ve edebiyatı sıradan bir kültür etkinliğinden öte, bir kal­kınma stratejisi olarak kurgula­manın ortak ürünüdür. Bu unvan, Türkiye açısından da son dere­ce önemlidir: Gaziantep'in gast­ronomisi, İstanbul'un tasarımı, Kırşehir'in müziği gibi tanınan değerlerimize; artık Kahraman­maraş'ın edebiyatı da eklenmiş­tir.

Türkiye'nin kültürel diploma­si haritasında yeni ve özgün bir nokta işaretlenmiş durumda. An­cak gerçek iş şimdi başlamakta­dır. Edinburgh'un deneyiminin, Krakow'un dönüşümünün ve Dublin'in edebiyat ekonomisinin gösterdiği üzere: UNESCO unva­nı bir varış noktası değil, bir ha­reket noktasıdır. Doğru adımlar atıldığı takdirde 10-20 yıl sonra dünyada Kahramanmaraş hak­kında söylenecek cümle açıktır: "Bu şehir kendini edebiyatla yeni­den kurdu."

Ve bu kez dünya yalnızca dinle­mekle kalmayacak — Kahraman­maraş'a gelecek, okuyacak, dinle­yecek, anlatacak ve öğrenecektir. Çünkü söz, burada yurt edinmiştir. Çok önemsedim çok. Daha fazla yaratıcı kentlerimiz var, daha faz­lası da gelsin. Tüm temennim bu.