Yapay zekâ kullanımında küresel eğilimler ve Türkiye

BARIŞ SAZAK
Yönetim Danışmanı

Yapay zekâ kullanımındaki küresel uçurum derinleşirken, Türkiye 116 ülke arasında orta-alt bantta yer alıyor. Anthropic'in gerçek kullanıcı verilerine dayanan endeksi, rekabet gücünü belirleyecek asıl unsurun artık teknolojiye erişimden çok onu üretken biçimde kullanabilmek olduğunu gösteriyor.

Anthropic, geçtiğimiz yıl­dan bu yana LLM (Large Language Model) platfor­mu Claude'un dünya genelinde na­sıl kullanıldığını ölçen Ekonomik Endeksi (Anthropic Economic In­dex) düzenli aralıklarla güncelli­yor. Bu tip raporları, küresel da­nışmanlık şirketlerinin müşteri­lerinin üst yönetimleriyle yaptığı anket çalışmalarından derlediği, farazi bulgulara göre çok daha faz­la önemsiyorum. Şirket, milyon­larca gerçek iletiyi işleyerek, her ülkenin küresel Claude kullanı­mından aldığı payı, o ülkenin ça­lışma çağı nüfusunun (15-64 yaş) payına bölerek bir sıralama yap­makta. Puanı 1'in üzerinde olan bir ülke, nüfusuna oranla beklenen­den daha fazla Claude kullanırken, birin altındaki ülkelerse beklenti­nin altında kalmakta.

En güncel veri seti geçtiğimiz Kasım ayındaki örnekleri içer­mekte. Tabloya göre İsrail 4,90 puanla açık ara önde. Onu Singa­pur (4,19) ve yüksek oranda kul­lanan ülkeler kategorisinde lider konumdaki ABD (3,69) izliyor. Avustralya (3,27), İsviçre (3,21), Kanada (3,15), Güney Kore (3,12) ve Yeni Zelanda (3,11) listenin tepesinde yer alan diğer ülkeler. Anthropic'in kendi raporunda da vurgulandığı üzere, kişi başı ge­lirdeki yüzde 1'lik artış, ülke dü­zeyinde Kullanım Endeksi'nde yaklaşık yüzde 0,7'lik bir yükse­lişle ilişkilendiriliyor. Yani İsra­il ve Singapur gibi küçük, yüksek gelirli ve dijital altyapısı güçlü ekonomilerin zirvede olması te­sadüf değil. Eğitimli işgücü, yay­gın internet erişimi ve bilgi işçi­liği ağırlıklı ekonomik yapı, erken ve yoğun yapay zekâ (YZ) kulla­nımının zeminini oluşturmakta.

Bölgesel eğilimler

Küresel tablo incelendiğinde Kuzey Amerika, Avrupa, Okya­nusya ve Doğu Asya'nın bir kıs­mı net biçimde önde. Lüksem­burg (3,07), Estonya (3,05), Malta (2,63) ve Hollanda (2,61) gibi kü­çük ama dijitalleşmede öne çıkan Avrupa ekonomileri, majör AB ül­kelerinin önünde yer almakta. Bu­na karşılık Sahra Altı Afrika, Gü­ney Asya'nın büyük bölümü ve La­tin Amerika'nın önemli bir kısmı endeksin en altında kümelenmiş. Tanzanya (0,03), Angola (0,05), Bangladeş (0,09) ve Uganda (0,09) gibi ülkelerde kullanım neredey­se ölçülemeyecek kadar düşük. Nijerya ve Hindistan gibi büyük nüfuslu ekonomiler ise ham kul­lanım verilerinde üst sıralarda görünseler de nüfusa oranlandı­ğında 0,22 gibi düşük puanlarla karşımıza çıkmakta. Bu da Anth­ropic'in raporlarında defalarca vurgulanan bir gerçeği doğrular nitelikte. YZ kullanımı ve içselleş­tirilmesi, önceki genel amaçlı tek­nolojiler gibi gelir düzeyiyle ya­kından ilişkili ve küresel ölçekte hâlâ son derece dengesiz.

Bölgemiz özelinde tablo da­ha da didaktik. Ortadoğu ve Ku­zey Afrika'da İsrail zaten küre­sel bir istisna olarak zirvede yer alırken, Körfez ekonomileri böl­genin geri kalanına kıyasla belir­gin bir avantaj yakalamış durum­da. Birleşik Arap Emirlikleri 1,61, Katar 1,39 ve Bahreyn 0,85 puan­la eşiğin üzerinde veya civarın­da konumlanmış. Bu, son yıllar­da Körfez'de gördüğümüz yapay zekâ altyapısı ve varlık fonları­nın yatırımlarının bir yansıma­sı olarak okunabilir. Buna karşı­lık Suudi Arabistan (0,45), Ürdün (0,37), Lübnan (0,78), Irak (0,43), Mısır (0,28) ve Cezayir (0,34) gibi bölge ekonomileri eşiğin oldukça altında kalıyor.

Türkiye'nin yeri

Türkiye bu tabloda 0,56 pu­anla 116 ülke arasında 72. sırada yer almakta. Jamaika, Vietnam ve Kazakistan ile aynı grupta. Bu puan, üç ayrı grupla karşılaştı­rılabilir. İlk olarak Avrupa Bir­liği'yle kıyaslandığında Türki­ye, Gümrük Birliği ortağı olduğu grubun gerisinde kalmış. Yuna­nistan (1,21), Bulgaristan (1,33), Romanya (0,98) ve Polonya (1,41) gibi komşu veya denk AB ülkele­rinin tamamı Türkiye'nin üze­rinde. İkinci olarak Körfez'le kı­yaslandığında fark daha da açıl­makta. BAE ve Katar, Türkiye'nin neredeyse üç katı bir yoğunluk­la Claude kullanıyor. Üçüncü ek­sende ise tablo Türkiye lehine. Suudi Arabistan, Mısır, Irak, Ce­zayir, Azerbaycan gibi MENA bölgesinin majör ekonomilerinin önünde yer alıyoruz.

Bu konumlanmayı sadece bir "geride kalma" hikâyesi olarak okumamak gerekiyor. Ülkelerin kullanım yoğunluğu büyük öl­çüde kişi başı gelirle açıklanıyor ve Türkiye'nin puanı, gelir düze­yiyle büyük ölçüde tutarlı. Asıl dikkat çekici olan, benzer gelir grubundaki bazı ekonomilerin (örneğin Gürcistan 2,17 puanla listenin çok üzerinde) devlet des­tekli dijitalleşme politikaları ve dar ama odaklı teknoloji ekosis­temleriyle bu gelir-kullanım iliş­kisini kırabilmiş olması. Bu nok­tada geçtiğimiz aylarda bu köşe­de ele aldığımız MENA girişim sermayesi verilerine de değin­mek lazım. Türkiye'nin oyun ve fintek sektörlerindeki kurumsal kapasitesi bölge ortalamasının epey üzerinde. Ancak bu güçlü sektörel yoğunlaşma henüz genel tüketici ve kurumsal YZ kullanı­mına aynı oranda yansımış değil.

Endekste öne çıkan bir başka bulgu da kullanım yoğunluğu dü­şük ülkelerin Claude'u daha çok "otomasyon" (görevi doğrudan yapay zekâya devretme) amacıy­la kullanırken, yüksek yoğunluk­lu ülkelerde "artırım" (kullanıcı ile yapay zekânın birlikte çalıştı­ğı, geri bildirim ve iterasyona da­yalı) modelinin öne çıkması. Ki­şi başı kullanımdaki yüzde 1'lik artış, otomasyon payında yakla­şık yüzde 3'lük bir düşüşle iliş­kilendiriliyor. Bu örüntü Türki­ye için de geçerli. Düşük-orta yo­ğunluklu kullanıcı tabanımızın Claude'u büyük ölçüde tek sefer­lik, doğrudan görev tamamlama amacıyla kullandığı, deneyimli kullanıcıların yoğunlaştığı ülke­lerde ise modelin bir iş ortağı gibi kullanıldığı sonucuna varılabilir. Aynı çalışma, düşük gelirli ülke­lerde ders çalışma (coursework) amaçlı kullanımın daha yaygın, yüksek gelirli ülkelerde ise kişi­sel amaçlı kullanımın daha bas­kın olduğunu da göstermekte. Bu da olgun pazarlarda kullanımın işten kişisel hayata doğru çeşit­lendiğine işaret ediyor.

Meslekler ve bireysel kullanım

Rapor kurumsal ve ülke bazlı tablonun ötesinde, bireysel kul­lanıcı davranışına dair de önem­li ipuçları vermekte. Dünya gene­linde her ülkede en yaygın kulla­nım alanı hâlâ yazılım geliştirme. Bilgisayar ve matematik katego­risindeki görevler konuşmaların yaklaşık üçte birini oluşturuyor. Ancak Aralık 2024'ten bu yana eğitim, bilim ve sosyal bilimler­le ilişkili görevlerin payı belirgin biçimde artmış. Yönetim ve iş-fi­nans odaklı kullanım ise gerile­mekte. Bu eğilim, bireysel kullanı­cı açısından YZ’nin artık yalnızca yazılımcıların değil, öğretmen­den araştırmacıya, pazarlamacı­dan finans profesyoneline uzanan çok daha geniş bir meslek yelpa­zesinin gündelik iş akışına girdi­ğine işaret etmekte. Türkiye'deki bireysel kullanıcılar için endeksin görece düşük olması, ülke gene­linde toplam kullanımın az olduğu anlamına gelmekte. Ancak birey­sel düzeyde erken ve yoğun kulla­nıcı olmak, puanı düşük bir ülke­de bile göreli bir rekabet avantajı yaratabilir. Nitekim rapor, doğ­rudan otomasyona yönelen kul­lanıcıların Claude'a giderek daha fazla özerklik tanıdığını, yönlen­dirici (directive) tarzda konuşma­ların payının yüzde 27'den yüzde 39'a çıktığını da göstermekte. Bu, modele duyulan güvenin hızla art­tığının bir işareti.

Anthropic, ABD içindeki eya­letler arasında düşük kullanım­lı bölgelerin son çeyreklerde da­ha hızlı bir yakınsama gösterdi­ğini, bu hızın sürmesi hâlinde eyaletler arası farkın iki ila beş yıl içinde büyük ölçüde kapana­bileceğini tahmin ediyor. Ne var ki aynı yakınsama sinyali küre­sel düzeyde henüz görülmüyor. Rapor, Ağustos-Kasım 2025 ara­sında ülkeler arası yoğunlaşma­nın büyük ölçüde değişmediğini belirtiyor. Bu da Türkiye gibi orta sıradaki ekonomiler için hem bir uyarı hem bir fırsat penceresi an­lamına gelmekte. Dijital altyapı yatırımları, bilgi işçiliği ağırlıklı sektörlerin büyümesi ve kurum­sal yapay zekâ okuryazarlığına yönelik adımlar atılmadığı süre­ce, mevcut gelir-kullanım ilişki­sinin kendiliğinden değişmesini beklemek gerçekçi değil. Öte yan­dan Gürcistan örneğinin göster­diği gibi hedefli politika müdaha­leleri bu tabloyu nispeten kısa va­dede değiştirebiliyor.

Sonuç olarak Türkiye, YZ kul­lanımında ne en geride ne de öne çıkan bir konumda. Gelir düze­yiyle nispeten tutarlı, "orta-alt" bir bantta yer alıyor. Anthropi­c'in verisi tek başına bir politika reçetesi sunmasa da Türkiye'nin önümüzdeki dönemde bu tablo­da yukarı yönlü hareket edip ede­meyeceği, büyük ölçüde kamu kurumlarının ve özel sektörün yapay zekâ okuryazarlığına, diji­tal altyapıya ve bilgi işçiliği ağır­lıklı sektörlerin büyümesine ne kadar kaynak ayıracağına bağlı olacak. Bu tablonun önümüzdeki raporlarda nasıl değişeceğini ya­kından takip etmekte fayda var.