Yatırımlar geriliyor iş yaratma maliyeti büyüyor
Faiz, enflasyon, ithal girdide döviz kuru gibi faktörlerin etkisiyle maliyetlerde yaşanan hızlı artış yatırımları geriletirken, yeni istihdam yaratmanın maliyeti giderek büyüyor. Türkiye’de yeni bir kişilik iş yaratmak için ortalama 8,2 milyon liralık yatırım gerekiyor.
2025’in ilk on ayında çeşitli sektörlerden yatırımcılar ülke genelinde gerçekleştirecekleri sabit toplam 1 trilyon 31,6 milyar TL tutarlı yatırım projeleri için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı bünyesindeki Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğünden 6 bin 250 teşvik belgesi aldı. Bu yatırımlarda toplam 125 bin 826 kişilik yeni istihdam öngörüldü. Her bir kişilik istihdama düşen ortalama yatırım tutarı 8 milyon 198 bin 743 liraya geldi. Geçen yılın aynı dönemine göre belge sayısında yüzde 34,1, yatırım tutarında yüzde 4,7, öngörülen istihdamda yüzde 35,9 düşüş yaşanırken, yaratılacak istihdam başına yatırım tutarı yüzde 48,6 arttı.
Enerjide istihdam sadece yan ürün
Teknoloji yoğun nitelikli, büyük bütçeli, yüksek katma değerli yatırımların olduğu enerji sektörü için Ocak-ekim döneminde alınan teşvik belgesi sayısı önceki yıla göre yüzde 68,1 azalarak 566 adet olurken, buna karşılık yatırım tutarı nominal bazda yüzde 93,4 artışla 348,3 milyar liraya yükseldi.
Ancak yatırımlarda yaratılacak istihdam da yüzde 34,4 azalarak sadece 1.670 kişi oldu. Sektörde bir kişilik istihdam yaratma maliyeti geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 194,9 artarak 208 milyon 534 bin liraya yükseldi. Bir kişilik iş yaratma maliyeti, enerjide, tüm sektörler ortalamasının tam 25,4 katı düzeyinde gerçekleşti. Bu da ülke genelinde gerçekleştirilecek toplam yatırımlarda yaratılacak istihdam başına ortalamayı yükseltti.
En düşük maliyet imalatta
Daha çok emek-yoğun yatırımların yapıldığı tarım, yıllar itibarıyla ortalama iş yaratma maliyetinin en düşük olduğu sektör olurken, 2025’in ilk on ayında, bu tutar imalat sanayiinde daha düşük düzeyde gerçekleşti. Birçok alt sektörü ile en yüksek tutarda yatırımın gerçekleştiği ve en çok istihdam yaratan sektör olan imalatta, on ayda alınan teşvik belgesi sayısı yüzde 26,5 azalarak 4 bin 372 adede, yatırım tutarı yüzde 32,6 azalarak 421,2 milyar liraya gerilerken, yaratılacak istihdam sayısı yüzde 41,4 azalışla 85 bin 937’ye geriledi.
Buna bağlı olarak imalat yatırımlarında bir kişilik istihdama düşen ortalama yatırım tutarı önceki yıla göre yüzde 15 artarak 4 milyon 901 bin lira oldu. On aylık dönemde hizmetler sektörü için alınan teşvik belgesi yüzde 36,3 azalarak 824’e, bu belgelerde yatırım tutarı yüzde 12,8 azalışla 209,5 milyar liraya; madencilik yatırımları için alınan belge sayısı yüzde 39,9 düşüşle 98 adede, buna karşılık yatırım tutarı yüzde 24,1 artışla 24,1 milyar liraya ve istihdam yüzde 28,2 artışla 2 bin 524’e ulaştı.
Tarım yatırımlarında da belge sayısı yüzde 29,1 artışla 390’a, yatırım tutarı yüzde 62 artışla 28,6 milyara, istihdam yüzde 31,2 artışla 5 bin 165’e yükseldi. Buna göre ortalama istihdam yaratma maliyeti ise anılan dönemde hizmetler sektörü yatırımlarında yüzde 17,5 artarak 6 milyon 863,4 bin, madencilik sektöründe yüzde 3,2 düşerek 9 milyon 544 bin, tarım yatırımlarında yüzde 23,4 artışla 5 milyon 528,2 bin lira oldu.
Sektörel farkların nedeni
Türkiye’de geçerli teşvik sistemi istihdam odaklı bir yapı arz etmekten uzak ve sermaye yoğun sektörler öncelikli olurken, emek yoğun sektörlerin ikinci planda kalması nedeniyle istihdam üretme kapasitesi farklılaşıyor:
Enerji: Santral, iletim hattı, türbin, altyapı gibi kalemlerden oluşan enerji yatırımları aşırı sermaye yoğun nitelikte ve çok pahalı. Bu yatırımlar kurulumda geçici işgücü kullanıyor; işletme aşamasında ise çok az kişiyle çalışıyor. Bu yüzden 1 kişilik iş için harcanan tutar bu sektörde aşırı yüksek çıkıyor. Enerji yatırımlarında istihdam, adeta yan ürün niteliğinde. Enerji teşvikleri istihdam yaratmaktan çok, kapasite ve arz güvenliği için veriliyor.
İmalat sanayii: Son yıllarda sektör otomasyon, robotik, yüksek teknoloji, verimlilik artışı odaklı ilerliyor. Aynı üretim daha az işçiyle yapılabiliyor. Teşvikler, “daha çok istihdam” yerine “daha çok üretim”i destekliyor. İmalat hâlâ istihdam yaratmaya devam ediyor ancak eskisi kadar değil, sektörde bir kişilik iş yaratmak giderek daha pahalı hale geliyor.
Tarım: Teşvikli tarım yatırımları çoğunlukla mekanizasyon, sulama, büyük ölçekli tesisleşme, depolama ve işlemeye yönelik bulunuyor. Küçük üretici ve aile emeği genellikle teşvik sisteminin dışında kalıyor. İnsan emeği yerine makine ikamesi yatırım tutarını büyütürken, istihdam ihtiyacını azaltıyor, istihdam başına yatırım maliyeti büyüyor. Özünde tarım teşvikleri kırsal istihdamı artırmıyor, tersine insanı sistemden çıkarıyor.
Hizmetler: (En istihdam dostu sektör) Hizmetler emek yoğun sektör olduğu için makine ve altyapı ihtiyacı sınırlı. İnsan olmadan üretim yapılamıyor. Turizm, sağlık, lojistik gibi alanlarda her yatırım doğrudan istihdam yaratıyor. Bir kişilik iş yaratmanın maliyeti görece düşük kalıyor. Ancak hizmetlerin istihdamda verimli olmasına rağmen teşvikten sınırlı pay alması ülke istihdamı için paradoks oluşturuyor.
Madencilik: Bir kişilik iş yaratmanın maliyeti genellikle hizmetlerden çok daha pahalı, imalata yakın ya da bazı alt dallarda daha pahalı. Enerji kadar yüksek değil ancak istikrarlı biçimde pahalı olmaya devam ediyor. Bunu başlıca nedeni aşırı sermaye yoğunluğu. Yeraltı ekipmanları, açık ocak makineleri, zenginleştirme tesisleri, altyapı ve güvenlik yatırımları maliyeti büyütüyor. Bir işçinin çalışabilmesi için önce çok büyük bir fiziksel sermaye gerekiyor.
