Yeni beslenme piramidinin Türkiye etkisi

“Herkesin birisi var, benim yok diye mi? Ama herkes peşimde— ne eksiğim var ki?”

Gönülçelen - Robert Burns, 178 4

Geçtiğimiz hafta Dünya#’de Trump yönetiminin açık­ladığı yeni beslenme pira­midini ele almıştık. Dönüşümün ardında değişmeyen bir gerçek var: Daralan sığır sürüsü, yüksek kırmızı et fiyatları ve buna karşı­lık hızlanan beyaz et ikamesi. Yeni piramit, bir beslenme rehberinden çok, küresel protein dengesinde­ki bu kaymayı resmileştiriyor. Bu kaymanın Türkiye’ye yansıması ise doğrudan üretim, yem ve fiyat istikrarı hattında okunuyor.

Okul sofrasına dönüş: Tam yağlı süt kararı

Trump’ın imzaladığı kararna­me yalnızca okul menülerine tam yağlı sütün geri dönüşü anlamı­na gelmiyor. Bu karar, düşük yağ­lı–yağsız süt döneminin kapan­dığını ve hayvansal yağlara bakı­şın kökten değiştiğini gösteriyor. Okul öğünleri, federal gıda yar­dımları ve beslenme standartla­rı üzerinden şekillenen bu tercih, süt talebini yeniden yukarı taşı­yan yapısal bir sinyal.

Benzer bir yönelimi Endonez­ya’da görüyoruz. Hükümetin 60 milyon öğrenciye beslenmede süt hibesi doğrultusunda itha­lat kotalarının gevşetilmesiyle ülkenin Avustralya’dan canlı sı­ğır ithalatı hızlanmış durumda. 2025’te Avustralya’nın Endonez­ya’ya canlı hayvan sevkiyatı yıl­lık bazda yüzde 3 artarak yakla­şık 792 bin başa ulaştı; ihracatın yüzde 74’ü Endonezya’ya yapıldı. Yani süt ve et tarafında kamu po­litikaları yalnızca tüketimi değil, sürü yapısını ve üretim kararları­nı da yönlendiriyor.

Küresel süt piyasasında dönü­şüm dengeli bir tablo sunuyor. Geçtiğimiz yıl Yeni Zelanda’da süt tozu fiyatları kilogram başına 10 Yeni Zelanda doları seviyele­rini test etmişti; bu yıl yönlendir­me 9 dolar bandına geriledi. Yük­sek arz, talep baskısını şimdilik frenliyor. Ancak bu “dinlenme”, zayıflık anlamına gelmiyor. Ak­sine, yılın ilk GlobalDairyTrade (GDT) ihalesinde fiyatların yüz­de 6,3 artış göstermesi, tabanın korunduğunu işaret ediyor.

Geçtiğimiz haftaki yazımız­da vurguladığımız temel ayrım burada yeniden netleşiyor: Süt piyasası “arz fazlamız var” der­ken, et piyasası çiftçiye “buzağıyı elinde tut” sinyali veriyor. Çift­çilerin geçen yıl kesime gitmek yerine sürülerini muhafaza et­meyi tercih etmeleri, bu sinya­lin baskın çıktığını gösteriyor. Bu nedenle 2025–26 döneminde süt üreticisi için görece güçlü bir denge korunurken, et tarafında arz sıkılığı devam ediyor.

Türkiye de Endonezya gibi hayvan varlığını arttırma çaba­sında ve başarılı bir strateji uygu­luyor. Ulusal Süt Konseyi merkez bankasının fiyat istikrarı eşikle­rinde ölçülü arttırmalar gerçek­leştiriyor. Böylece süt – yem pa­ritesi istenen kritik seviyelerde tutuluyor. Bu yıl Türkiye’de top­lanan çiğ süt miktarı yatay ka­lırken içme sütü üretimi yüzde 5 civarında artış kaydetti. Küre­sel protein ve (doğal) yağ trendi iç piyasada yoğunlaşan tereyağı, ayran, kefir ve yoğurt üretimiyle kendini göstererek süt türevin­den katma değer sağlıyor.

Tam yağlı süt kararı, yeni pi­ramidin en sessiz ama en kalıcı maddesi. Çünkü çocuk beslen­mesi üzerinden kurulan her stan­dart, birkaç yıl içinde üretim de­senine dönüşür. Bu, süt piyasa­sında “fazla var” algısının kalıcı olmadığını, fiyatlamada tabanın yukarı kayabileceğini gösteriyor.

“Wellness” akımı: Abur cubura karşı arpa fiyatları

“Wellness” bilincinin güçlen­mesiyle birlikte paketli gıdalar ve abur cubur baskı altında. En net etkilerden biri alkol cephe­sinde görülüyor. ABD ve Avru­pa’da alkol tüketen nüfus oranı gerilerken, tüketim tamamen ortadan kalkmıyor; daha seyrek, daha düşük hacimli ve alkolsüz alternatiflere yönelen bir ya­pı oluşuyor. Trump’ın tavsiyesi çerçeveyle uyumlu biçimde cin­siyete göre tüketimi kısıtlamak­tan yana. GLP-1 tarzı ilaçların yaygınlaşması da bu eğilimi hız­landırıyor; kullanıcılar metabo­lizmalarını alkolün tesirine bı­rakmak istemiyor.

Bu dönüşüm malt arpası ta­lebini sınırlayan bir unsur. An­cak arpa piyasasında belirleyi­ci olan kanal malt değil, yemlik segment. Küresel ölçekte artan yem talebi ve bölgesel arz kısıtla­rı, yemlik arpanın dirençli seyri­ni destekliyor. 2026’da genel re­kolte artışı beklense bile, piyasa­da hissedilir bir rahatlama daha çok Güney Yarımküre arzının — özellikle Arjantin— devreye gir­mesiyle mümkün görünüyor; bu da mart sonrası bir döneme işa­ret ediyor.

TMO ve yem cephesi: Fiyatın altını tutmak

TMO, düzenli ihalelerle iç pi­yasadaki arzı güvence altına al­maya çalışıyor. Geçtiğimiz hafta gerçekleştirilen son arpa ihale­siyle 210 bin tonluk yeni tedarik sağlandı. Akdeniz havzasında yemlik arpa fiyatlarının buğda­ya kıyasla ton başına yaklaşık 10 ABD doları primli seyretmesi, yem piyasasında tabanın yuka­rı taşındığını gösteriyor. Avrupa cephesinde ise nadir görülen bir tablo oluştu; mısır, buğdaya karşı primli işlem görüyor.

Cezayir’in şubat sonuna ka­dar 1,15 milyon ton yemlik mısır alacağını açıklaması bölgesel ta­lep baskısını teyit ederken, Ür­dün’ün son arpa ihalesini önce­ki alıma kıyasla ton başına yakla­şık 3 dolar daha pahalı kapatması aşağı yönlü alanın sınırlı kaldığı­na işaret ediyor. Aynı dönemde Fransa çıkışlı arpanın Suudi Ara­bistan ve Çin’e yönelmesi, Akde­niz havzasında arzı sıkı tutan bir diğer unsur. ABD Tarım Bakanlı­ğı’nın Ankara ataşeliği ve piyasa aktörleri TMO talebinin süreceği beklentisine sahip.

Ukrayna kaynaklı lojistik so­runlar ve güçlü yem talebi, mısı­rı Avrupa’da bile buğdayın önüne geçiriyor. Şikago’da mısır fiyatla­rının yıl sonu vadede bushel ba­şına 4,5 dolar civarında direnç­li kalması, talep tarafındaki bas­kının sürdüğünü gösteriyor. Bu ortamda yem rasyonlarında mı­sırın ağırlığı artarken, buğday yemlik segmentte ikame ürüne dönüşüyor ancak bu ikame fiyat­ları aşağı çekmekten ziyade oy­naklığı artırıyor.

Piyasa katılımcıları, yem sek­töründeki talep baskısını hafif­letmek amacıyla ilerleyen dö­nemde mısır ithalatına yönelik daha düşük tarifeli bir kota açı­labileceğini değerlendiriyor. Bu beklenti, resmi bir politika kara­rı olmaktan ziyade, lisans sınır­lamaları ve iç arz koşulları karşı­sında ortaya çıkan piyasa öngö­rüsünü yansıtıyor.

Kış aylarında yem hammadde­lerinin pahalı kalması bu nedenle şaşırtıcı değil. ABD mısırı Akde­niz havzası dahil küresel bazda rekabetçi konumunu korurken, çiftçinin soya yerine mısıra yö­nelmesi arzı yaz aylarında des­tekleyebilir. ABD Tarım Bakan­lığı’nın son (WASDE) raporunda verim beklentisini artırmasıyla yakın vade kontratların 4,2 do­lar seviyesine gevşemesi sınırlı bir rahatlama sağladı. Arjantin’in ihracat vergilerini aşağı çekmesi orta vadede dengeleyici bir unsur olsa da, yem piyasasında belirgin bir gevşeme için mart sonrası arz akışının hızlanması gerekiyor.

Burada kritik nokta ekim ma­tematiği: Birim fiyat daha düşük olmasına rağmen (mısır <5, so­ya fasulyesi >10) mısır, tarımsal girdi açısından daha maliyetli bir mahsul olsa da yüksek verimi sa­yesinde dönüm başına geliri yu­karı çekiyor ve çiftçi açısından cazibesini koruyor. Bu nedenle yemlik tahıllarda mart sonrası seyrin, Arjantin arzının piyasaya giriş hızına ve ABD çiftçisinin bu yıl elde edeceği verime bağlı ola­rak daha sakin bir patikaya otur­ması mümkün.

Beyaz ikame arayışı: Türkiye’de kümes hayvancılığı

Türkiye’de tavuk eti üretimi bu yıl güncel kasım verisiyle 2,5 mil­yon tonu aştı. Aralık verisi eklen­diğinde rakam biraz daha yükse­lerek geçen sene ulaşılan 2,5 mil­yon ton eşiğini çift haneli oranda aşabilir. Keza kuş gribine rağmen yumurta üretimi hızla toparlana­rak 20 milyar adede doğru yöneldi.

Civciv istatistikleri incelendi­ğinde broiler ve yumurtacı civ­civ üretiminin sağlıklı seyrettiği görülüyor. Süt–yem paritesi gi­bi tavukçulukta da civcivler sür­dürülebilirliğin güvencesi. İlave­ten piliç ağırlıkları da uluslarara­sı standartlarda verim alındığını söylüyor.

Bu gelişmelerin sonucu TÜ­FE’de kendini gösteriyor: COI­COP 1.1.2.2 ve 1.1.2.4 kodlu kırmı­zı et serilerinde enflasyon yüzde 38,5 oranıyla yüksek seyrediyor. Buna karşın 1.1.2.5 kodlu tavuk eti fiyatları yüzde -2,2 ile deflas­yon gösteriyor. Yoğun arz fiyat­ları aşağı çekiyor. Böylece ağır­lıklandırılmış kategori endeksi (1.1.2) yüzde 30,2 oranı ile man­şetle uyumlu kalabiliyor. 1.1.4.5 yumurta fiyatlarında enflasyon ise kuş gribi dönemindeki üç ha­nelerden tek hanelere sakinleşti: Yüzde 9,2!

Sakatat: Sessiz ama stratejik protein

MAHA dönemiyle birlikte sa­katat yeniden sahneye çıktı. ABD’de iç organ – et karışımla­rı ve dana yağı popülerleşirken, Türkiye’de sakatat zaten kültü­rel mutfağın parçası. Avrupa’da hijyen ve standart gerekçeleriyle uzun süre dışlanan sakatat, bu­gün hem hayat pahalılığı hem de protein yoğunluğu nedeniyle ye­niden gündemde. Sakatat, pro­tein yoğunluğu yüksek, mineral zengin ve görece daha erişilebilir bir kaynak. Trump, yeni diyetin­de burayı da es geçmiyor.

Bu, hayvancılıkta verimlilik tartışmasının başka bir yüzü: Ay­nı hayvandan daha fazla besin değeri üretmek. Yeni piramidin ruhuyla da örtüşen bu yaklaşım, protein denkleminde görünme­yen ama etkili bir alan açıyor.

Sonuç: Türkiye aynasında yeni piramit

Yeni beslenme piramidi, Tür­kiye için bir ithal politika met­ni değil; zaten yaşanan dönüşü­mün küresel çerçevesi. Beyaz et ikamesi, yem talebi, TMO’nun dengeleyici rolü ve değişen tüke­tim alışkanlıkları aynı fotoğrafın parçaları. Bu dengeli görünüm, Kuzey Yarımküre’de beklenme­dik bir hava şoku ya da Güney Ya­rımküre hasadında gecikme ya­şanmadığı sürece korunacaktır. Lojistik ve ticaret politikalarına bağlı şoklar ise kısa vadeli oynak­lık riskini canlı tutuyor. Atın ölü­mü arpadan olmasın diye, mese­le yalnızca fiyatı bastırmak değil; protein zincirinin her halkasını doğru okumak. Çünkü bu zincir koptuğunda, enflasyon da gıda güvenliği de aynı anda kırılıyor.