Yerel kalkınmanın vesayetleşmesi ve Rusya örneği

Bugün Dünya’da, sürdürülebilir kalkın­manın en kritik başlıkları yerel ölçekte çözüm bekliyor. Su krizi şehirde hissedili­yor. Hava kirliliği şehirde solunuyor. Atık, şehirde birikiyor. Deprem riski şehirde can alıyor. Konut krizi şehirde büyüyor. Ulaşım sorunu, şehirde tıkanıyor. Göç, yoksulluk, sosyal yardım, yeşil alan, afet hazırlığı ve kamusal hizmet dediğimiz ne varsa, vatan­daşın gündelik hayatına en çok şehrin yerel yönetimi üzerinden, yani belediye üzerin­den temas ediyor.

Fakat hibrit demokrasilerde belediye­ler vesayetleştiğinde kalkınma karşılık bu­labilir mi? Rusya örneği bu açıdan olduk­ça öğretici. Rusya’da muhalif yerel yöne­tim, 2018’den itibaren tamamıyla merkezî otoritenin vesayeti altına girdi. Belediye­ler, meclisler ve idari yapılar yerinde kaldı; ama muhalif yönetimlerin alanı daraltıldı. Böylelikle bir kısım seçmenin, şehir üze­rindeki söz hakkı zayıfladı. Peki bu durum, sürdürülebilir kalkınmayı nasıl etkiliyor?

Putin modelli yerel yönetimin etkileri

Vesayet, bir sabah muhalif belediye bina­larına kilit vurularak yapılmadı. Zaten çağ­daş otoriter aklın mahareti de burada. Ku­rumu kapatmaz, içeriğini değiştirir. Seçimi bütünüyle ortadan kaldırmaz, seçimden çı­kacak sonucu önemsizleştirir. Belediye ta­belasını indirmez, belediyenin karar alma gücünü, merkezin çizdiği sınırlara çeker. Böylece dışarıdan bakıldığında şehir çalış­maya devam eder. Tabi kamu yararı için de­ğil. Rusya’da bu sürecin sembol örneklerin­den biri 2018’de Yekaterinburg’da yaşandı.

Ülkenin en büyük şehirlerinden biri olan Yekaterinburg’da doğrudan belediye baş­kanı seçimi kaldırıldı. Belediye başkanı­nın artık halk tarafından değil, özel bir ko­misyonun sunduğu adaylar arasından şehir meclisi tarafından seçilmesinin yolu açıl­dı. Kâğıt üzerinde yine bir seçim vardı. Fa­kat vatandaşın belediye başkanını doğru­dan belirleme hakkı zayıflatılmıştı. Putin demokrasisinin işleyişi şuydu: Sandık dur­sun, ama sandığın şehir yönetimi üzerinde­ki ağırlığı hafiflesin.

2025’te ise bu yaklaşım daha geniş bir yasal çerçeveye taşındı. Putin’in imzaladı­ğı 33-FZ sayılı düzenleme, yerel yönetimle­ri “tek kamu gücü” sistemi içine alan yeni bir yapı kurdu. İlk bakışta teknik bir idare reformu gibi görünen, hatta halka; düzen, bütünlük, koordinasyon gibi kavramlarla lanse edilen bu durum; muhalif yerel yöne­timleri, kendi seçilmiş iradesi ve yerel ön­celikleriyle hareket eden bir yapı olmaktan çıkarıp merkezî kamu gücü zincirinin par­çası haline getirdi. Böylelikle şehir yöneti­mi de şehir halkının ortak aklından uzak­laşmaya başladı.

Çıkarılacak dersler

Birleşmiş Milletler’in 11. Sürdürülebilir Kalkınma Amacı, şehirleri ve yerleşimleri kapsayıcı, güvenli, dirençli ve sürdürülebi­lir hale getirmeyi hedefliyor. Bu hedef, yal­nız altyapı yatırımlarıyla, toplu taşıma pro­jeleriyle, enerji verimliliğiyle ya da çevre politikalarıyla sınırlı değil. Çünkü sürdü­rülebilir şehir, yalnız teknik kapasite değil; yerel demokrasi, katılım, şeffaflık, veri, de­netim ve kamu yararı meselesi.

Rusya örneği, yerel yönetimin siyasi ola­rak baskılandığı bir düzende kalkınmanın bütünüyle durmadığını; fakat niteliğinin değiştiğini gösteriyor. Belediyeler çalışma­ya devam edebilir, yollar yapılabilir, hiz­metler sürdürülebilir, yeni projeler açık­lanabilir. Ancak yerel iradenin karar alma gücü zayıfladığında kalkınmanın çözüm merkezi olan şehirlerin uzun vadeli ihti­yaçları da geri plana düşer.

Devlet, hükümet ve parti aynı merkezde birleştiğinde; yerel irade de merkezin idari uzantısına dönüştüğünde, şehirler yönetil­meye devam eder ama kendi geleceğini be­lirleme hakkını kaybeder. Bu dönüşümün en tehlikeli tarafı, dışarıdan bakıldığında kalkınmanın devam ediyor gibi görünme­sidir. Bu anlamda kalkınma hedefi koymuş ülkelerin Rusya örneğini, dikkatle analiz etmeleri, hatta çarpıcı bir uyarı olarak dik­kate almaları gerekiyor.