Zaman yoksulluğu

TÜİK’in 2025 Zaman Kullanım Araştırma­sı, kalkınmayı yalnızca gelir, büyüme ve istihdam rakamlarıyla okumanın neden ek­sik kaldığını gösteren net bir veri sunuyor.

15 yaş ve üzeri fertlerde kadınlar hane halkı ve aile bakımına günde ortalama 4 saat 3 dakika ayırıyor. Erkeklerde bu süre 58 dakika. Arada­ki fark 3 saat 5 dakika. Yani aynı günün içinde kadınların ücretsiz bakım ve ev içi emeğe ayır­dığı zaman, erkeklerin ayırdığı zamanın yakla­şık dört katına çıkıyor.

Dünya verileri de aynı tabloyu başka ölçekte doğruluyor. ILO’ya göre kadınlar küresel ölçekte ücretsiz bakım işleri­nin yüzde 76,2’sini üstleniyor. Kadınlar gün­de ortalama 4 saat 25 dakikayı ücretsiz bakım emeğine ayırırken, erkeklerde bu süre 1 saat 23 dakika. Başka bir ifadeyle dünya genelinde kadınlar bu alanda erkeklerden 3,2 kat fazla zaman harcıyor.

Veriler bize ne söylüyor?

Öncelikle mesele yalnızca ev işi paylaşımı değil. Zamanın toplumsal olarak nasıl bölüşül­düğünü gösteriyor. Kadının günü ücretli iş, ev işi, çocuk bakımı, yaşlı bakımı ve hane düze­ni arasında parçalanırken, erkeğin aynı alana ayırdığı süre çok daha sınırlı kalıyor. Bu fark, gelir tablosunda görünmüyor ama hayatın bü­tün akışını etkiliyor.

Türkiye verisi bu küresel ortalamanın da üzerinde bir eşitsizliğe işaret ediyor. TÜİK’in 4 saat 3 dakikaya karşı 58 dakika bulgusu, ka­dınların erkeklerden yaklaşık 4,2 kat fazla za­man ayırdığını gösteriyor. Yani Türkiye’de me­sele yalnızca dünya genelindeki bakım emeği eşitsizliğinin bir yansıması değil; aynı zaman­da daha derin bir zaman farkı.

İstihdamın ikinci vardiyası

Kadın istihdamını konuşurken çoğu zaman “kaç kadın çalışıyor?” sorusuna bakıyoruz. Oy­sa en az onun kadar önemli başka bir soru var: Çalışan kadın eve döndükten sonra ikinci var­diyaya başlıyor mu? Eğer başlıyorsa, istihdama katılım tek başına eşitlik üretmiyor. Kadın hem ücretli işte hem de ücretsiz bakım emeğinde za­man harcıyor.

Bu da dinlenme, eğitim, kariyer, sosyal hayat ve sağlık için kalan zamanı daral­tıyor. Buradan sürdürülebilir kalkınma açısın­dan daha somut bir sonuç çıkıyor. BM’nin, Sür­dürülebilir Kalkınma Amaçları içinde yer alan 5.4 hedefi, ücretsiz bakım ve ev içi emeğin ta­nınmasını, değer görmesini ve kamu hizmet­leri, altyapı ve sosyal koruma politikalarıyla paylaşılmasını öngörüyor. Bu gösterge, ücret­siz ev içi işlere ve bakım emeğine ne kadar za­man ayırdığını ölçüyor.

O halde TÜİK’in zaman kullanımı verisi yalnızca sosyal hayatın ayrıntı­sı değil; Türkiye’nin SKA 5, yani toplumsal cin­siyet eşitliği performansını okumak için doğru­dan bir gösterge. Hatta mesele sadece SKA 5 ile de sınırlı kalmıyor. Bakım yükü kadınların ça­lışma hayatına katılımını etkilediği için SKA 8’e, çocuk ve yaşlı bakım hizmetleriyle bağlan­tılı olduğu için SKA 3 ve SKA 4’e, yoksulluk ve sosyal koruma boyutuyla SKA 1’e de temas edi­yor. ILO da bakım hizmetlerine yapılacak yatı­rımın sağlık, eğitim, toplumsal cinsiyet eşitliği ve insana yakışır iş hedefleriyle birlikte düşü­nülmesi gerektiğini vurguluyor.

Zaman yoksulluğu, gelir yoksulluğu göstergesi

Bu nedenle zaman yoksulluğu, gelir yoksul­luğundan ayrı düşünülemez. Bir kişi para ka­zanıyor olabilir; fakat bakım yükü nedeniyle kendine, eğitime, dinlenmeye ve sosyal hayata zaman ayıramıyorsa refahı eksik kalıyor. Za­manın eşitsiz dağılımı, fırsatların eşitsiz dağı­lımına dönüşüyor.

Kreş, yaşlı bakım hizmeti, engelli bakım des­teği, esnek ama güvenceli çalışma modelleri ve ev içi emeğin daha dengeli paylaşılması sos­yal politika başlığı gibi görünebilir. Oysa bun­lar doğrudan kalkınma başlığına giriyor. Çün­kü kalkınma, yalnızca daha fazla üretmek de­ğil; üretimi mümkün kılan görünmeyen emeği de hesaba katmak zorunda. Kadınların günün­den her gün fazladan 3 saat 5 dakika ücretsiz bakım emeğine gidiyorsa, bu artık yalnızca ai­le içi iş bölümü değil. Bu, istihdamın eve taşan ikinci vardiyası.