Zengin ülkeleri küçük çiftçiler doyuruyor, ancak değer görmüyorlar

Nature Food’da yayın­lanan yeni bir ma­kaleye göre, 198 ülkenin üretim ve ticaret model­leri incelendi. “Küçük öl­çekli çiftçiler, İngilte­re, Almanya ve ABD gibi yüksek gelirli ülkelerde tüketilen gıdanın üçte bi­rini karşılıyor ancak kıy­met görmüyorlar.” Araş­tırma ile tarımsal üretim modelleri, tarım ticareti ve­rileriyle birleştirilerek, farklı çiftçilik modellerinin küresel gıda tüketimine nasıl katkıda bulunduğuna bakıldı.

Gelişmiş ülkelerin sofrasında küçük çiftçilerin ürettikleri var

Özellikle Sahra Altı Afrika ve Asya’daki küçük çiftlikler, batı ülkelerinin meyve, sebze, bak­lagiller ve kök yumru gibi bit­kisel ürünlerinin önemli bölü­münü tedarik ediyor. Avustral­ya’daki arazilerin sadece yüzde 1’ini oluşturan küçük çiftlik­ler ülkenin gıda ihtiyacının yüzde 15’ini, Kanada ve Avru­pa’da ulusal gıda ihtiyacının yüzde 20’sini karşılıyor. Küçük çiftçiler incelenen 46 ülkenin 46’sında ortalama 5 milyar in­sanın gıdasını üretiyor. Natu­re Sustainability’de yayınla­nan bir makaleye göre küçük çiftlikler küresel tarım arazi­lerinin yüzde 24’ünü kullana­rak tüm gıdaların yüzde 34’ünü üretiyor.

Dünyadaki çiftliklerin yüzde 82’si küçük

Dünyada 570 milyon çift­lik var, Fao’ya göre çiftlikle­rin yüzde 84’ü, 2 hektardan daha küçük araziye sahip. Kü­çük çiftliklerin önemli bölü­mü Sahra Altı Afrika, Asya, Çin, Hindistan, Endonezya ve Güney Amerika’da. Çin’de 150 milyon, Hindistan’da 100 mil­yon küçük çiftçi olduğu öngö­rülmekte. FAO’ya göre “2 hek­tardan az araziye sahip olan, geçimlerini sadece tarımdan sağlayan, aile üyelerinin eme­ğiyle var olan, geçimlik üre­tim yapabilenlere” küçük çift­çi deniyor. Türkiye’de ÇKS’ye kayıtlı 2,35 milyon çiftçi var. Çiftliklerin yüzde 80’i 5 hektardan daha düşük araziye sahip.

Sayıları çok, arazileri küçük, etkileri büyük

Sayılarına rağmen küçük çiftlikler küresel tarım arazi­lerinin sadece yüzde 12’sine sahip. Tüm tarım arazilerinin yüzde 60’ında faaliyet gösteri­yorlar. Fao’ya göre tarım ve gı­da sistemlerinin küresel ölçek­te dolaylı ve direkt olarak 4,5 milyar insanın geçimine etki­si var.

Tarımda çalışanların yüz­de 50’si kadın, arazilerin sade­ce yüzde 15’ine sahip Sadece küçükler değil kadınlar da ta­rımın dezavantajlı grupların­dan. Küçük aile çiftliklerinin çoğu geçimlik üretim yaparken çoğunluğu gıda güvensizliğine maruz kalıyor. Türkiye’de yıl­lık ortalama 60 bin TL devlet desteği alan küçük çiftçilerin ortalama aylık kazancı asga­ri ücrete yakın. Aç değil açıkta değil sadece yoksullar.

Küçük çiftçilerin kaderinde keder var

Finansmana erişimleri kısıt­lı ve pahalı olan küçük çiftçi­lerin kaderinde küçük kalmak var. Küresel tarımsal yatırım pastasının en altında yer alan küçük çiftçiler teknolojiye de erişemiyorlar. IFAD’a göre kü­çükler meyve, sebze, baklagil­lerde büyük çiftliklere oranla yüzde 30 daha verimli üretim yapıyor, ancak büyümekte zor­lanıyorlar.

Küçükler tarımdan kopuyor, büyükler daha da büyüyor

Dünyada, 50 hektar ve üzeri araziye sahip çiftlik sayısı yüz­de 1 civarında. Sayıları, güçle­ri, kazançları giderek artıyor. Küçükler havlu attıkça onların arazilerine ve pazara büyükler daha güçlenerek dönüyor. Oysa küçükler küresel gıda güven­cesinin sigortası olduğu kadar aynı zamanda “biyoçeşitlilik ve sürdürülebilir üretimin ka­talizörü olarak ekolojiyi den­geliyor. Kırsal yaşamı çeşitlen­dirse de büyük çiftçiler için ve­rilen sübvansiyonlar, ticaret anlaşmaları, şirket birleşmele­ri küçük çiftçilerin güvenliğini bozuyor, meyve, sebze, bakla­giller gibi ürünlerin üretimini tehdit ediyor. Küçük çiftlikle­rin üretim gücü ile pazarlık gü­cü arasında uçurum var.

Büyük çiftçilerin çocukları tarıma dönerken küçük çiftçilerin çocukları göçüyor

Küçükler tarımın sigortası olsa da destekler büyüklere gi­diyor, büyükler daha da büyü­yor. Küçük çiftliklerin çocuk­ları kentlere göçerken büyük çiftliklere kentlerden dönüş var. Sosyal medya beyaz yakalı çiftçilerin şaşalı hayatlarını des­tekliyor, küçükler hep görünmez. Dünya Ban­kası’na göre küresel gı­da piyasasındaki ilk dört şirket tahıl ticaretinin yüzde 70’ini kontrol edi­yor. Büyükler büyüdük­çe, yüksek yoğunlaşma, fiyat oynaklığı, krizlerde spe­külasyon, tekelleşme yaratıyor.

Yedi ülkeden biri gıda güvencesine sahip

Gelişmiş ülkeler beslenme çeşitliliği ithal ediyor, çevre­sel maliyetleri ve riskleri yok­sul çiftçiye yüklüyor. Dünyada sadece yedi ülkeden biri temel gıda gruplarını kendi toprakla­rında üretebiliyor. Türkiye on­lardan biri olsa da desteklerin yüzde 70’i büyük çiftçilere gi­diyor. Küçük çiftçilerin bugün yaşadığı kayıp, yarın hepimizin sofrasına risk olarak dönecek. Küçükler desteklenmediğinde gıda üretim sistemleri jeopoli­tik silaha dönüşebilir.

Küçük çiftçiler küresel tarımın sigortası

FAO’nun son Gıda ve Ta­rım Durumu raporunda da yer alan araştırmaya göre, “küçük çiftçiler için gıda ve toprak gü­vensizliği, dünya için gıda gü­vensizliği demek. Yoksul ülke çiftçilerine, zengin ülkelerden gelen yardımların kesilmesi” küresel gıda güvencesi riskini artırıyor. Uzmanlara göre, “kü­çük çiftçileri desteklemek sos­yal bir politikadan öte küresel gıda güvenliği için bir piyasa istikrarı politikası, milyarların gıda güvencesi demek.” Yoksa büyükler kartel oluşturup fiya­tı manipüle edebilir, gıda fiyat­larını yükseltebilirler.

Velhasıl, çiftçiler çoğu za­man eli öpülesi denilerek kut­sallaştırılan ancak GSYİH’dan en düşük paya sahip meslek grubu. İtibari düşük, sosyal izolasyonu, intihar oranı yük­sek. Son yıllarda iklim felake­ti kaynaklı belirsizlikleri, ge­lir kayıplarını iliklerine ka­dar hisseden çiftçiler her şeye rağmen kentleri doyurmaya devam etse de kentlerin kon­forundan en az onlar faydala­nıyor. Onlar sadece gıda üret­miyor, beslenme çeşitliliğini destekleyerek sağlık harcama­larını düşürüyor. IPBES’e gö­re küçük çiftlikler dünyada ta­rımsal biyoçeşitliliğin yüzde 70’ini koruyarak iklimi onarı­yor küresel tarım sistemlerin­deki kırılganlığı azaltıyorlar. Mesele küçük romantik çiftçi­likten öte makroekonomik is­tikrar demek.