İran savaşı petrol tüketimini düşürdü: Karbon salımı yine artıyor

İran savaşının küresel enerji piyasalarında yarattığı sarsıntı, dünya genelinde petrol tüketimini azaltırken karbon salımına ilişkin beklenmedik bir tablo ortaya çıkardı. Global Carbon Project'in 10 Kasım'da yayımladığı 2026 Küresel Karbon Bütçesi raporuna göre, fosil yakıtlardan kaynaklanan karbondioksit salımının bu yıl yüzde 0,4 gerilemesi bekleniyor. Ancak bu düşüş, dünyanın toplam karbon salımının azaldığı anlamına gelmiyor. Ormansızlaşma ve arazi kullanımındaki değişimler de dikkate alındığında küresel toplamın geçen yılın üzerine çıkacağı öngörülüyor.

Petrol kaynaklı karbon salımı yüzde 1,9 azalacak

140'tan fazla bilim insanının katkısıyla hazırlanan rapora göre, fosil yakıt kullanımı ve çimento üretiminden kaynaklanan karbondioksit salımı 2026'da 38,2 milyar tona gerileyecek. Gerçekleşmesi halinde bu, 2020'deki pandemi döneminden bu yana ilk yıllık düşüş olacak.

Gerilemenin en önemli nedenlerinden biri, İran savaşıyla başlayan enerji arzı krizi. Hürmüz Boğazı'nda yaşanan sevkiyat kesintileri ve yükselen petrol fiyatları, dünya genelinde petrol kullanımını baskıladı. Raporda petrol kaynaklı karbon salımının bu yıl yüzde 1,9 azalacağı tahmin ediliyor.

Doğal gaz kaynaklı salımda yüzde 0,3 düşüş beklenirken, kömür kullanımından kaynaklanan salımın yüzde 0,6 artacağı öngörülüyor. Böylece enerji kaynaklarının karbon salımındaki değişimleri de farklı yönlerde ilerliyor.

Araştırmacılar, savaşın yol açtığı arz sıkıntısı ve yüksek fiyatların tüketimi azaltmasının kalıcı bir çevresel kazanım olarak değerlendirilemeyeceğine dikkat çekiyor. Enerji arzının normale dönmesi ve fiyatların gerilemesi halinde fosil yakıt tüketiminde yeniden yükseliş yaşanabilir.

Toplam karbon salımı 43,3 milyar tona çıkacak

Raporun en dikkat çekici sonuçlarından biri, fosil yakıtlardaki düşüşe rağmen toplam karbondioksit salımının artmaya devam etmesi.

Arazi kullanımındaki değişimlerden kaynaklanan salımın bu yıl 5,1 milyar tona ulaşması bekleniyor. Özellikle Güneydoğu Asya'daki orman kayıpları, ormanların bozulması ve turbalık yangınları bu artışta etkili oluyor.

Böylece fosil yakıtlar ve arazi kullanımından kaynaklanan toplam karbondioksit salımının, 2025'teki 42,8 milyar ton seviyesinden 2026'da 43,3 milyar tona yükselmesi öngörülüyor.

Bu durum, enerji tüketimindeki geçici gerilemenin iklim değişikliğiyle mücadele açısından tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. Fosil yakıtlardan kaynaklanan salım azalsa bile ormanların kaybedilmesi ve doğal karbon tutma kapasitesinin zayıflaması, atmosferdeki karbondioksit birikimini artırabiliyor.

Çin ve ABD'de düşüş, Hindistan'da artış

Küresel tablonun ülkelere göre dağılımında önemli farklılıklar bulunuyor. Dünyanın en büyük karbon salımına sahip ülkesi Çin'de fosil kaynaklı emisyonların 2026'da yüzde 0,9 azalması bekleniyor. Çin'de özellikle petrol kullanımındaki düşüş ve yenilenebilir enerji yatırımlarının büyümesi bu görünümde etkili oluyor.

ABD'de yüzde 1,3, Avrupa Birliğinde yüzde 1,5 ve Japonya'da yüzde 1 oranında düşüş tahmin ediliyor. ABD'deki gerilemenin başlıca nedenlerinden biri kömür kullanımının azalması.

Hindistan ise büyük ekonomiler arasında ters yönde ilerliyor. Ülkenin fosil yakıtlardan kaynaklanan karbon salımının bu yıl yüzde 4,4 artacağı öngörülüyor. Hindistan'daki yükselişte özellikle kömür tüketiminin büyümesi öne çıkıyor.

Bu veriler, küresel enerji dönüşümünün ülkeler arasında aynı hızda ilerlemediğini ortaya koyuyor. Bazı büyük ekonomiler temiz enerji yatırımlarıyla fosil yakıt kullanımını azaltırken, enerji talebi hızla büyüyen ülkelerde kömür ve diğer geleneksel kaynakların ağırlığı devam ediyor.

Temiz enerji büyüyor ancak henüz yeterli değil

Petrol tüketimindeki düşüşün tamamı savaşın etkisinden kaynaklanmıyor. Güneş ve rüzgâr enerjisindeki hızlı kapasite artışı ile elektrikli araç kullanımının yaygınlaşması da fosil yakıtlara olan ihtiyacı sınırlıyor.

Araştırmaya göre, küresel enerji talebindeki artıştan kaynaklanabilecek ilave karbon salımının yaklaşık üçte ikisi güneş, rüzgâr ve elektrikli araçların yaygınlaşması sayesinde önleniyor.

Güneş ve rüzgâr enerjisinin önlediği yıllık karbon salımının 2010'da 280 milyon ton düzeyindeyken 2025'te 4,1 milyar tona ulaştığı belirtiliyor. Bu miktarın 2026'da 4,6 milyar tona yükselmesi bekleniyor.

Bununla birlikte temiz enerji teknolojilerinin mevcut büyüme hızı, küresel karbon salımında kalıcı ve düzenli bir düşüş sağlamak için henüz yeterli görülmüyor. Araştırmacılar, yenilenebilir enerji yatırımlarındaki artışın sürdürülmesi halinde önümüzdeki birkaç yıl içinde fosil yakıt kaynaklı emisyonların kalıcı olarak gerilemeye başlayabileceğini değerlendiriyor.

Antalya'daki iklim zirvesine kritik uyarı

Yeni rapor, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31'in Antalya'da devam ettiği sırada yayımlandı. 9 Kasım'da başlayan ve 20 Kasım'a kadar sürecek zirvede ülkelerin enerji dönüşümü, emisyon azaltımı ve iklim finansmanı konularında atacağı adımlar görüşülüyor.

Raporda küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi dönemin 1,5 derece üzerinde sınırlama hedefi açısından da önemli bir uyarı yer alıyor.

Mevcut bilimsel tahminlere göre, bu hedefle uyumlu şekilde atmosfere salınabilecek kalan karbondioksit miktarı yaklaşık 150 milyar ton düzeyinde. Bugünkü salım hızı değişmediği takdirde bu miktar dört yıldan kısa sürede tüketilecek.

Bu süre, küresel sıcaklığın kesin olarak dört yıl sonra 1,5 derece artacağı anlamına gelmiyor. Ancak emisyonların kalıcı biçimde azaltılması için kalan hareket alanının hızla daraldığını gösteriyor.

İran savaşının enerji tüketiminde yarattığı geçici düşüş ile yenilenebilir kaynakların sağladığı yapısal kazanımlar arasındaki fark, Antalya'daki görüşmelerin de temel sorunlarından birini ortaya koyuyor: Fosil yakıt kullanımını azaltan geçici krizlerin yerini, ekonomik büyümeyi sürdürürken karbon salımını kalıcı biçimde düşürebilen bir enerji sisteminin alması gerekiyor.