Sanayinin ana arteri OSB’ler dönüşümün ateşleyicisi olacak

Hüseyin VATANSEVER

Sanayileşme, ülkelerin eko­nomik kalkınma süreç­lerinde yalnızca üretim kapasitesini artıran bir faaliyet değil, aynı zamanda istihdam oluşturan, teknolojik gelişimi destekleyen, ihracat gelirlerini yükselten ve bölgesel gelişmiş­lik farklılıklarını azaltan strate­jik bir unsur olarak öne çıkıyor. Fakat sanayinin kurulacağı ya da inşa edileceği bölgeler, altyapısı ve gelişeceği planlama çerçevesi doğru şekilde tasarlanmadığında başta çevre ve toplum olmak üze­re birçok alanda yıkıcı etki mey­dana getiriyor. Ülkelerin uzun vadeli ekonomik performansını doğrudan etkileyen sanayi yatırı­mı kararları çerçevesinde ortaya çıkan Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) modeli, günümüzde Tür­kiye’nin üretim üsleri konumuna erişti. Planlı sanayileşmenin en önemli araçlarından birini oluş­turan OSB modeli, Türkiye açı­sından sanayi tesislerinin belir­li alanlarda toplanmasını sağla­dığı gibi sanayinin ülke geneline yayılmasını da hızlandırdı. İşlet­melerin altyapı, enerji, ulaşım, su, doğal gaz ve atık yönetimi gi­bi temel ihtiyaçlarının ortak çö­zümlerle karşılanmasına imkân tanıyan bu model, ayrıca sanayi­cilerin kendi üretim faaliyetleri­ne odaklanması kolaylaştırdı.

Türkiye’de OSB’lerin gelişimi, özellikle 1960’lı yıllarda başlayan planlı kalkınma anlayışıyla iv­me kazandı. İlk OSB 1962 yılın­da Bursa’da kurulurken, ilerleyen yıllarda bu model ülke geneline yayılmakla birlikte girişimcilik ruhunu farklı şehirlerde destekle­di. Başlangıçta belirli sanayi mer­kezlerinde yoğunlaşan bu yapı­lanma, zamanla Anadolu’nun üre­tim kapasitesini harekete geçiren önemli bir kalkınma politikasına dönüştü. Günümüzde OSB bu­lunmayan şehir kalmadığını söy­lemek mümkün. Ayrıca gelinen noktada OSB’ler, yalnızca fabri­kaların bulunduğu sanayi alanları olmaktan çıkarak üretim, lojistik, enerji, eğitim, teknoloji ve çevre yatırımlarının bir arada yürütül­düğü ekonomi için artı değer üre­ten merkezler haline geldi.

OSB’lerde istihdam 2,7 milyona ulaştı

Organize Sanayi Bölgeleri Üst Kuruluşu (OSBÜK) verilerine göre günümüzde OSB sayısı top­lamda 420’ye ulaştı. 305 OSB fa­aliyetteyken 47 OSB planlama aşamasında bulunuyor. Ayrıca 29 OSB için kamulaştırma yapılıyor ve 39 OSB için altyapı hazırlanı­yor. 374 OSB kuruluş onayını Sa­nayi ve Teknoloji Bakanlığı’ndan alırken, onayını Tarım Bakanlı­ğı’ndan alan 46 adet Tarıma Da­yalı İhtisas Organize Sanayi Böl­geleri (TDİOSB) mevcut. İhtisas OSB türünde 56 oluşum varken, 318 karma OSB bulunuyor.

OSBÜK verilerine göre 2024 yılında sağlanan 75 bin yeni istih­dam ile OSB’lerde toplam istih­dam 2 milyon 700 bin kişiye ulaş­tı. OSB’lerde faaliyet gösteren fir­ma sayısı 68 bin 301adet olarak belirtilirken, toplam sanayi üre­timinin yarısına yakın kısmına OSB’ler ev sahipliği yapıyor. Ay­rıca OSB’ler üretimde araştırma, geliştirme çalışmaları ve inovas­yon açısından önemli merkezler haline dönüşüyor. Bu kapsamda Ar-Ge merkezi olan OSB sayısı 109, Ar-Ge merkezi olan ve OS­B’lerde yer alan firma sayısı 634’e ulaştı. Buna ilave tasarım merke­zi olan OSB sayısı 54 iken, tasa­rım merkezi bulunan ve OSB’de kurulu firma sayısı 138’e geldi.

Yeşil dönüşüm ile OSB’lerin rolü yeniden tanımlanıyor

Günümüz itibarıyla OSB mo­deli, geldiği noktada yalnızca sa­nayi üretimi yapılan bir alan ol­makla kalmadı. Çağın gerektir­dikleri doğrultusunda OSB’ler aynı zamanda yeşil dönüşüm, di­jitalleşme ve bölgesel kalkınma politikalarının taşıyıcısı hali­ne gelmiş durumda. Avrupa Ye­şil Mutabakatı ve Sınırda Kar­bon Düzenleme Mekanizması (SKDM) OSB’leri yeni bir dönü­şüm sürecine itiyor. Hâlihazırda sanayi kuruluşlarına sağlıklı bir altyapı sağlamak amacını taşıyan OSB’ler, atık yönetimi ve doğaya dost üretim, suyun korunması ve israfın azaltılması, enerji tüke­timinin yönetilmesi gibi birçok alanda belli bir seviyeyi zaten ya­kalamıştı. Artık birçok OSB, “Ye­şil OSB” statüsüne geçmek için altyapı yenileme ve enerji verim­liliği projelerine yatırım yapıyor. Öne çıkan uygulamalar arasında ise ilk sırada Güneş Enerjisi Sant­ralleri (GES) ile kendi elektriğini üreten OSB’ler yer alıyor. Buna ek olarak atık suyun geri kazanıldığı kapalı devre sistemler yaygın şe­kilde OSB’lerde hayata geçti. Ay­rıca karbon ayak izinin izlenmesi ve raporlanması, bir işletmenin atığının başka bir işletmeye girdi olması şeklinde özetlenebilecek sanayi simbiyozu uygulamaları da OSB’lerin gündemine girdi.

Sanayinin dönüşümünde yeşil uygulamalar kadar dijitalleşme de belirleyici hale geliyor. Endüst­ri 4.0, nesnelerin interneti, yapay zekâ, robotik sistemler, büyük veri ve otomasyon teknolojileri üretim süreçlerini yeniden şekillendiri­yor. Bu teknolojiler sayesinde iş­letmelerin üretim verimliliğini ar­tırması, hata oranlarını düşürme­si, kaynak kullanımını optimize etmesi ve küresel rekabette avan­taj elde etmesi mümkün oluyor. Bu dönüşümde OSB’lerin üstlenebi­leceği rol, kilidi açacak öneme sa­hip. İşletmelerin tek tek yapacağı teknolojik yatırımların yanı sıra ortak ihtiyaçları karşılayan yatı­rımların OSB birliği çerçevesinde yapılmasıyla edinilecek kazanım­ların potansiyeli mevcut durumun ötesine geçiyor. Ortak dijital alt­yapıların oluşturulması, bulut ta­banlı yatırımlar, yüksek hızlı ileti­şim ağlarının yaygınlaştırılması, teknoloji geliştirme merkezleri­nin kurulması ve üniversite-sana­yi iş birliklerinin güçlendirilme­si, sanayi bölgelerinin yenilikçilik kapasitesini artırabilir. Böyle bir üretim ortamı oluştuğunda daha teknolojik ürünlerin imal edilme­si gündeme gelecektir.

Türkiye’nin OSB’leri ulaştı­ğı büyüklük ve oluşturduğu eko­nomik kapasiteyle ülke sanayi­si için stratejik konum kazandı. Ancak küresel rekabetin giderek yoğunlaştığı günümüzde OSB’le­rin başarısını değerlendirmekte sayısal büyüme verileri yetersiz kalacak. Sanayi bölgelerinin per­formansını belirleyecek temel unsurların başında üretim ve­rimliliği, teknolojik gelişmişlik, enerji maliyetleri, çevresel sür­dürülebilirlik ve ihracat kapasi­tesi gelecek. Bu nedenle OSB po­litikalarının niceliksel büyüme­den çok, niteliksel gelişime doğru evrilmesi gerekiyor. Buna ilave olarak Türkiye’nin küresel üre­tim zincirlerindeki konumunu güçlendirmesinde OSB’lerin bü­yük ölçüde payı olduğu göz önü­ne alındığında, dönüşümün OS­B’lerde hızlı ve etkin gerçekleşti­rilebilmesi gerekliliği görülüyor.

Yeşil OSB sayısı 14’e yükseldi

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, yeşil dönüşüm sürecini hızlandırmak amacıyla Türk Standartları Enstitüsü (TSE) ile Yeşil OSB Sertifikasyon Sistemi’ni 1 Ocak 2025 itibarıyla hayata geçirdi. Projenin temel amacı, ülkedeki sanayi bölgelerinin Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları doğrultusunda “Sürekli Gelişim” prensibi benimsenerek uluslararası standartlara ulaştırmak. Bu doğrultuda, Yeşil OSB Sertifikasyon Sistemi’ne dahil olmak amacıyla ön koşullar ve performans kriterleri tanımlandı. Söz konusu kriterler OSB Yönetimi, Ekonomik, Çevresel ve Sosyal Performans olmak üzere dört ana başlık altında değerlendiriliyor. Belgelendirme çalışmaları kapsamda TSE tarafından belirlenen 40 farklı kriteri eksiksiz yerine getiren 14 OSB, ‘Yeşil OSB Belgesi’ almaya hak kazandı. Bu OSB’ler; Konya OSB, ASO 2. ve 3. OSB, Gaziantep OSB, Nilüfer OSB, Başkent OSB, Bursa OSB, Makine İhtisas OSB, Düzce 2. OSB, Mersin Tarsus OSB, Demirtaş OSB, Gebze Güzeller OSB, Antalya OSB, Adana Hacı Sabancı OSB ve Gebze Plastikçiler OSB olarak sıralandı.

Yenilenebilir enerjiyle OSB’ler karbon avantajı kazandırıyor

OSB’lerdeki üretimin en somut göstergesi olan elektrik tüketimi 2025 yılında 2024’e göre yüzde 2,91 arttı. Ayrıca Aralık 2025’te, Aralık 2024’e kıyasla OSB’lerdeki elektrik tüketimi yüzde 6,9 artış gösterdi. Söz konusu artışı OSB’lerde üretim artışı şeklinde değerlendirmek de mümkün. Enerji yönetiminin etkin şekilde yönetildiği OSB’ler, aynı zamanda Türkiye’nin enerji altyapısına da büyük katkılar sunuyor. Ülkenin üretim üsleri ifadesiyle de adlandırılan OSB’lerdeki yenilenebilir enerji kapasitesi, 2025 yılında bir önceki yıla göre yüzde 47 artışla 3 bin 460 megavattan 5 bin 86 megavata ulaştı. Yenilenebilir enerji yatırımları içinde güneş enerjisi santrallerinin kurulu gücünün 4 bin 616 megavat olarak gerçekleşti. Türkiye’nin toplam elektrik santrali kurulu gücünden yüzde 7’sinin, lisanssız güneş enerji santrali (GES) gücünün ise yüzde 21’i OSB’ler içindeki santrallerde bulunuyor. Böylece OSB’ler temiz enerji dönüşümüyle birlikte karbon ayak izini küçültüyor. Üretimde karbon hesaplaması çalışmalarının etkin şekilde yürütülmesine olanak tanıyan OSB’ler, AB Yeşil Mutabakatı ve buna bağlı olarak yürürlüğe giren SKDM ve vergilendirme uygulamalarından daha az etkilenecek.

Mesleki eğitim için OSB’ler de elini taşın altına koydu

Yetişmiş insan kaynağı küresel bir sorun halinde pek çok sektörde derinleşirken, bu durumun etkileri Türkiye’de de görülüyor. Mesleki eğitimin uzun yıllar ihmal edildiği Türkiye’de bu alanda yapılan yatırımlar ve farkındalık çalışmaları somut sonuçlar vermeye başladı. Mesleki ve teknik eğitimin önemini vurgulayan OSB’ler, bu konuyu ülke gündeminde tutarak duyarlılık oluşturmayı amaçlıyor. Söz konusu çabalar, OSB’lerde mesleki eğitim alan öğrenci sayısının ilk defa 100 bini aşmasıyla farklı bir boyut kazandı. 2024 yılında OSB’lerin sınırları içinde yer alan Mesleki ve Teknik Anadolu Liseleri (MTAL) ile Mesleki Eğitim Merkezleri (MEM) ve Meslek Yüksekokullarında (MYO) toplam 89 bin 540 öğrenci eğitim görürken; bu sayı 2025’te 114 bin 653’e çıktı. Bu tarihi artış, gençlerin OSB’lerde üretimin içinde mesleki eğitime gösterdikleri ilginin göstergesi oldu. Ayrıca OSB’ler dahilinde eğitim çalışmalarını yürüten 83 okul, 26 MYO bulunuyor.