Rusya’nın petrol damarlarının yarısından fazlası alarm veriyor

Rusya’nın petrol üretim bölgelerini rafinerilere, depolara ve ihracat terminallerine bağlayan boru hattı ağı hızla yaşlanıyor. Ülkedeki 250 bin kilometreyi aşan petrol boru hatlarının yarısından fazlası yıpranmış durumda bulunuyor.

Şirketler arasındaki oran yüzde 35 ile yüzde 80’in üzerine kadar çıkıyor. Rosneft’in kullandığı boru hatlarının yüzde 59’unun yıpranmış olduğu belirtiliyor.

Eski Sovyet altyapısının kullanılmaya devam etmesi, korozyon ve denetim eksikliği kırılma sayısını yükseltiyor. Rus petrolünün üretim sahasından ihracat limanına ulaşmasını sağlayan ağ, enerji arzının görünmeyen risklerinden biri haline geliyor.

Kırılma sayısı yüzde 81 arttı

Rusya’da 2023 yılında 14 bin 716 petrol boru hattı kırılması kaydedildi. 2018’de bu sayı 8 bin 126 seviyesindeydi. Beş yıllık dönemde kırılma sayısı yaklaşık yüzde 81 arttı. 2019’da 10 bin 478, 2020’de 8 bin 615 ve 2021’de 9 bin 709 kırılma görüldü.

2022 yılında ise 12 bin 985 yerel petrol sızıntısı tespit edildi. Veriler, yıllık kazaların yeniden yükseliş eğilimine girdiğini gösteriyor.

Kazaların yüzde 90’ı korozyondan

Boru hattı kazalarının yaklaşık yüzde 90’ı metal korozyonuyla ilişkilendiriliyor. Eski hatların kullanım süresinin sürekli uzatılması, metal yorgunluğu ve çatlak riskini artırıyor.

Rusya’da petrol boru hatları için katı ve bağlayıcı bir azami kullanım süresi bulunmuyor. Şirketler eski altyapının işletme ömrünü bakım ve kontrol işlemleriyle tekrar tekrar uzatabiliyor.

Çevre uzmanları boru hatlarının kullanım süresinin 25–30 yıl ile sınırlandırılmasını öneriyor. Ancak geniş ağın yenilenmesi büyük yatırım ve uzun bir inşaat takvimi gerektiriyor.

Sovyet döneminden kalan ağ

Rus petrol şirketlerinin kullandığı hatların önemli bölümü Sovyet döneminde inşa edildi. Yüksek üretim hacmi ve sert iklim koşulları eski altyapı üzerindeki baskıyı artırıyor.

Şirketlerin bakım ve teşhis harcamalarını sınırlaması küçük çatlakların büyük sızıntılara dönüşmesine neden olabiliyor. Uzak bölgelerdeki kırılmaların tespit edilmesi ve onarılması da daha uzun sürüyor.

Küçük ölçekli sızıntıların önemli bölümü kamuoyuna yansımıyor. Resmî istatistikler çoğunlukla büyük kazaları kapsarken daha düşük sınıftaki olaylar kayıtların dışında kalabiliyor.

Rosneft’te oran yüzde 59

Rusya’nın en büyük petrol üreticilerinden Rosneft’in boru hattı ağının yüzde 59’unun yıpranmış durumda olduğu belirtiliyor.

Şirketin Yamalo-Nenets bölgesindeki iştiraklerinde 2022–2024 döneminde düzenli petrol sızıntıları tespit edildi. Belirlenen kirlilik alanı 6,8 hektara, hesaplanan zarar ise 82,4 milyon rubleye ulaştı.

2024 yılındaki başka denetimlerde 17,5 hektarlık alanda kirlenme saptandı. Zararın 244 milyon ruble olduğu hesaplandı.

Arktik üretim payı büyüyor

Rusya’nın toplam petrol üretiminin yaklaşık yüzde 19’u Arktik bölgelerden geliyor. Bu payın 2035 yılına kadar yüzde 26’ya çıkarılması hedefleniyor. Yamalo-Nenets Özerk Bölgesi ve Krasnoyarsk, Rusya’nın Arktik petrol üretiminin büyük bölümünü sağlıyor. Bölgedeki sahalar uzun boru hatlarıyla limanlara ve ana taşıma sistemlerine bağlanıyor.

Düşük sıcaklıklar, uzaklık ve zayıf ulaşım altyapısı olası sızıntılara müdahaleyi zorlaştırıyor. Arktik ekosisteminde petrolün parçalanma süresi de daha uzun oluyor.

Donmuş toprak zemini kaybediyor

Rusya Doğal Kaynaklar Bakanlığı’nın önceki tahminlerine göre donmuş toprak üzerine inşa edilen altyapının yaklaşık yüzde 40’ında deformasyon oluştu.

Arktik bölgesi küresel ortalamadan üç ila dört kat daha hızlı ısınıyor. Yüzey tabakasının çözülmesi boru hatlarının, yolların ve enerji tesislerinin üzerine kurulduğu zemini zayıflatıyor.

2050 yılına kadar Rusya’nın Arktik bölgesindeki zeminlerin yüzde 70’inde taşıma kapasitesinin en az yüzde 15 azalabileceği tahmin ediliyor. Donmuş toprak erimesinin ekonomik zararı 5–10 trilyon rubleye ulaşabilir.

Vostok Oil için 9 bin kilometre

Rosneft eski boru hatlarını yenilerken aynı zamanda Vostok Oil projesi için yaklaşık 9 bin kilometrelik yeni ağ kuruyor. Plan 2 bin kilometre ana boru hattı ve yaklaşık 7 bin kilometre saha içi hattan oluşuyor. Haziran 2026 itibarıyla yaklaşık 700 kilometrelik bölümün kaynak işlemleri tamamlandı.

Vostok Oil’in ilk petrol sevkiyatının Eylül 2026’da başlaması planlanıyor. Projenin Aralık ayına kadar yaklaşık 30 milyon ton petrol sevk etmesi hedefleniyor.

Yatırım tutarı 11,8 trilyon ruble

Vostok Oil projesinin yatırım maliyeti 2024 tahminleriyle 11,8 trilyon rubleye ulaşıyor. Tutar, o yılki ortalama kurla yaklaşık 118 milyar euroya karşılık geliyor.

Yeni ağın eski boru hatlarının yerine değil, mevcut altyapıya ek olarak kurulması yapısal sorunu çözmüyor. Yeni üretim sahaları devreye girerken eski hatların önemli bölümü kullanılmaya devam edecek.

Üretim kapasitesi ile taşıma altyapısı arasındaki uyumsuzluk, Rus petrolünün limanlara ulaşmasında yeni darboğazlar yaratabilir.

İhracat hatlarında baskı arttı

Rusya ve çevresindeki enerji altyapısı son dönemde askerî saldırılar, yaptırımlar ve lojistik kesintilerle karşı karşıya kaldı.

Kazakistan petrolünün yaklaşık yüzde 80’ini taşıyan Hazar Boru Hattı Konsorsiyumu hattındaki kesinti, ülkenin üretimini düşürmesine neden oldu. Hattın Karadeniz terminali küresel günlük petrol arzının yaklaşık yüzde 2’sini taşıyor.

Tengiz sahasındaki üretim 925 bin varilden yaklaşık 406 bin varile geriledi. Kazakistan’ın toplam petrol ve gaz kondensatı üretimi de 2,07 milyon varilden 1,63 milyon varile düştü.

Rusya’nın yaşlanan iç boru hattı ağına dış saldırılar ve ihracat terminali riskleri eklendiğinde, petrol arzının üretim sahası ile dünya piyasası arasındaki bütün aşamaları baskı altında kalıyor.

Piyasa görünmeyen riski izleyecek

Boru hattı kırılmaları kısa vadede her zaman küresel petrol fiyatlarına yansımıyor. Ancak çok sayıda küçük kesinti üretim, depolama ve sevkiyat zincirini zaman içinde zayıflatabiliyor.

Yaptırımların yedek parça, teknoloji ve finansmana erişimi sınırlaması bakım maliyetini artırabilir. Boru hattı yenilemelerinin gecikmesi kırılma ve sızıntı riskinin yüksek kalmasına neden olabilir.

Piyasalar Vostok Oil’in Eylül ayındaki ilk sevkiyat takvimini, eski ağdaki kırılma verilerini ve Karadeniz ihracat terminallerindeki gelişmeleri izleyecek. Rus petrolünün yeni sahalardan çıkarılması kadar limanlara güvenli biçimde ulaştırılması da belirleyici olacak.