Karbonun fiyatlandığı ‘yeni sanayi çağı’ başladı

Başak Nur GÖKÇAM

Dünya ekonomisi, ta­rihin en kapsamlı ve zorunlu yeşil dö­nüşüm sürecinden geçiyor. Küresel sera gazı emisyon­larının 50 milyar ton kar­bondioksit eşdeğerini aştığı mevcut konjonktürde, sanayi üretiminde karbon yoğunlu­ğunu düşürmeyen ekonomi­ler uluslararası ticarette saf dışı kalma tehlikesiyle kar­şı karşıya.

Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) ile yıl­lık 4,5 milyar euroyu bulabi­lecek potansiyel karbon mali­yeti riskini yönetmek isteyen Türkiye, 2053 Net Sıfır Emis­yon Hedefi doğrultusunda en kritik iklim ve ekonomi ham­lesini hayata geçirdi. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişik­liği Bakanlığına bağlı İklim Değişikliği Başkanlığınca ha­zırlanan 42 madde, 6 geçici madde ve 7 ekten oluşan ‘Tür­kiye Emisyon Ticaret Siste­mi (TR ETS) Yönetmeliği’, 27 Ağustos 2026 tarihli ve 33353 sayılı Resmi Gazete’de ya­yımlanarak yürürlüğe girdi.

7552 sayılı İklim Kanunu ile 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 792/D mad­desine dayanılarak hazırla­nan yönetmelik, Türkiye’nin ulusal iklim politikalarında adeta yeni bir milat niteliği taşıyor. Daha önce yürürlük­te bulunan 17 Mayıs 2014 ta­rihli ve 29003 sayılı ‘Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hak­kında Yönetmelik’ hükümle­ri mülga edilerek tek bir bü­tüncül mevzuat çatısı altında toplandı. Avrupa Birliği Emis­yon Ticaret Sistemi (AB ETS) ile tam uyumlu biçimde kur­gulanan düzenleme, izleme, raporlama, doğrulama (İRD) mekanizmalarını ve piyasa iş­leyiş esaslarını entegre ederek Türkiye’nin karbon piyasası­nın yasal mimarisini eksiksiz bir şekilde inşa ediyor.

Sera gazı emisyon izni zorunluluğu

TR ETS, emisyon hacim­lerine göre yapılan katego­rizasyon çerçevesinde yıl­lık sera gazı emisyonu 50 bin ton karbondioksit eşdeğerin­den fazla olan dev sanayi te­sislerini (Kategori B ve Ka­tegori C) doğrudan kapsa­ma alıyor. Kategori B yıllık emisyonu 50 bin ton ile 500 bin ton karbondioksit eşde­ğeri arasında olan tesisleri tanımlarken, Kategori C ise yıllık 500 bin ton karbondi­oksit eşdeğeri sınırını aşan mega sanayi komplekslerini kapsıyor.

Yönetmeliğin 5’inci maddesi uyarınca okul, üni­versite, hastane ve savunma sanayi kuruluşlarına ait te­sisler ETS yükümlülüklerin­den muaf tutulurken, bu ku­rumların izleme, raporlama ve doğrulama sorumlulukları saklı tutuluyor. Ayrıca geçi­ci 6’ncı madde ile doğalgaz ve ham petrolün iletimi ile de­polanması faaliyetleri birin­ci uygulama dönemi sonuna kadar ETS kapsamı dışında bırakıldı.

Yenileme başvuruları 6 ay önce yapılacak

Kapsama giren tüm sana­yi işletmelerinin sera gazı emisyonuna neden olan faa­liyetlerini sürdürebilmeleri için Başkanlıktan ‘Sera Ga­zı Emisyon İzni’ almaları zo­runlu kılındı. Birden fazla te­siste faaliyet gösteren işlet­meler her tesis için ayrı izin almakla mükellef kılınırken, başvuru süreçlerinin elekt­ronik ortamda yürütüleceği ve 5 yıl süreyle geçerli olaca­ğı hükme bağlandı. İşletme­ler geçerlilik süresi bitmeden 6 ay önce yenileme başvurusu yapmak zorunda olacak.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Ku­rum da sosyal medya hesa­bından yönetmeliğe ilişkin yaptığı paylaşımda şu değer­lendirmelerde bulundu: “Ye­şil Kalkınma hedeflerimiz doğrultusunda önemli bir ki­lometre taşı olan Emisyon Ticaret Sistemi ile karbon piyasasının hukuki çerçeve­sini belirlemiş olduk. Resmi Gazete’de yayımlanan yönet­meliğimizle yeşil dönüşüm sürecimiz hızlanacak, ulus­lararası ticaretteki rekabet gücümüz korunacak, yeşil is­tihdam daha da hız kazana­cak. Hayırlı olsun.”

Kıyas yöntemi esas alınacak

Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi’nin kalbinde ‘Emis­yon Yoğunluğu’ temelli üst sınır ilkesi yer alıyor. Sistem kapsamında ihraç edilecek toplam tahsisat miktarı, doğ­rulanmış sera gazı emisyon raporlarının son teslim tari­hini takip eden 60 gün içinde Resmî Gazete’de yayımlana­cak Ulusal Tahsisat Planı ile kamuoyuna ilan edilecek. Üc­retsiz tahsisatların tesislere dağıtımında ise sürdürülebi­lir üretimi teşvik eden ‘Kıyas (Benchmark) Yöntemi’ esas alınacak. Alt tesislerin ürün, ölçülebilir ısı, yakıt ve üretim süreci bazında belirlenecek kıyas değerleri, sektörel faa­liyet katsayısı ve ücretsiz tah­sisat oranı ile çarpılarak her bir tesisin alacağı ücretsiz hak belirlenecek. Kıyas de­ğerleri virgülden sonra 4 on­dalık basamak üzerinden ilan edilecek.

Sistemde şeffaflık ve piya­sa dengesini korumak adı­na Piyasa İşletmecisi olarak Enerji Piyasaları İşletme A.Ş. (EPİAŞ) yetkilendirildi. Bi­rincil piyasadaki ihale satış­ları ve ikincil piyasadaki sü­rekli ticaret işlemleri EPİAŞ tarafından işletilecek İşlem Kayıt Sistemi üzerinden yü­rütülecek. Birincil piyasa iha­le gelirleri genel bütçeye özel gelir olarak kaydedilirken, EPİAŞ’ın piyasa gelirlerinin yüzde 50’si de yine bütçeye aktarılacak. Ayrıca aşırı fi­yat dalgalanmalarının önüne geçmek amacıyla Piyasa İs­tikrar Rezervleri ve bankala­ma/ödünç alma gibi esneklik mekanizmaları uygulanacak.

Yönetmeliğin dördüncü kısmında yer alan idari yap­tırımlar, iklim mevzuatının ne kadar tavizsiz uygulana­cağını gösteriyor. Doğrulan­mış sera gazı emisyon rapo­runu süresi içerisinde sun­mayan ETS kapsamındaki tesisler için idari para ceza­ları iki kat artırımlı uygula­nacak. Süresinde rapor sun­mayan Kategori B tesislerine emisyon büyüklüğüne göre 2,51 milyon TL ile 5,01 mil­yon TL arasında, Kategori C tesislerine ise 8,78 milyon TL ile 12,54 milyon TL’ye varan cezalar kesilecek.

ETS kapsamına dahil olma­sına rağmen Sera Gazı Emis­yon İzni almadan faaliyet gös­teren veya izni iptal edildiği halde üretime devam eden te­sislere ise kapasitelerine gö­re devasa idari para cezaları öngörüldü. Buna göre yıllık emisyonu 5 milyon ton kar­bondioksit eşdeğerini aşan Kategori C tesisler için ceza tutarı tam 12 milyon 549 bin TL olarak belirlendi. Ayrıca tahsisat teslim yükümlülüğü­nü eksik yerine getiren işlet­meler, eksik kalan miktarı te­lafi yılında mahsuplaşmak ve cezai yaptırımları ödemekle yükümlü tutulacak.

Pilot dönem ve geçiş takvimi

TR ETS hemen tam yükümlülükle başlamıyor. Sanayinin uyum sağlaması için kademeli bir takvim izleniyor. Takvime göre: Pilot uygulama: Sistem Karbon Piyasası Kurulu tarafından belirlenecek pilot dönemle başlayacak. 3 yıllık izin muafiyeti: Yasaya göre 3 yıl boyunca işletmeler bir defaya mahsus emisyon iznine sahip kabul edilecek (2 yıl uzatılabilir). İzleme metodolojisi: İlk planlar yönetmelik yayımından itibaren 2 ay içinde Başkanlığa sunulacak.

Piyasa ve fiyat dengelemesi

Piyasa spekülasyonunu ve aşırı maliyet artışlarını engellemek amacıyla özel finansal kalkanlar kuruldu. Bu kapsamda: Ek rezerv mekanizması: Yükümlülüğünün en az yüzde 70’ini karşılayan tesisler, bakiye açıkları için ETS üst sınırının yüzde 10’unu geçmeyecek şekilde ek rezerv talep edebilecek. Ek rezerv fiyatı: Son 3 ayın ağırlıklı ortalama fiyatının yüzde 50 fazlası olarak uygulanacak. Tamamlayıcı fiyat: Birincil piyasada tamamlayıcı tahsisat fiyatı gelirleri sadece yeşil dönüşüm için harcanabilecek.