Pasifik’te ısınan sular küresel piyasaları yakacak
Küresel iklim krizinin en dinamik kırılma noktalarından El Niño, Pasifik’ten yükselen dev sıcak su dalgalarıyla geri dönüyor. NASA ve ESA uydularının verileri milyarlarca dolarlık tarımsal üretimi, lojistik hatlarını ve küresel gıda güvenliğini tehdit eden bu okyanus hareketinin, yeşil ekonomi dengelerini kökten sarsacağını gösterdi.
Başak Nur GÖKÇAM
Dünya ekonomisi, yeşil dönüşüm ve sürdürülebilirlik ekseninde yeniden yapılanırken, doğanın en büyük iklim döngülerinden biri olan El Niño, küresel piyasaları ve ekosistemleri sarsmaya hazırlanıyor. Tarihsel veriler, El Niño’nun tetiklediği aşırı hava olaylarının küresel gayrisafi yurtiçi hasılada (GSYİH) trilyonlarca dolarlık kayıplara yol açtığını gösterdi.
Son bilimsel modellemeler, okyanus yüzeyindeki milimetrik değişimlerin bile tarımdan enerjiye, ulaştırmadan su kaynaklarına kadar dünya genelindeki ekonomik faaliyetlerin yüzde 25’inden fazlasını doğrudan ya da dolaylı olarak etkileyebileceğini ortaya koydu. Küresel ısınmanın endüstriyel etkileriyle birleşen bu yeni dalga, yeşil ekonomik sürdürülebilirliği tehdit eden en büyük doğal risk faktörlerinden biri olarak kabul ediliyor.
Uzaydan gelen termal uyarı
NASA ve Avrupa uzay ajanslarının ortak uydusal izleme çalışmaları, Güney Amerika kıyılarına doğru ilerleyen devasa bir sıcak su kütlesini tescil etti. 2020 yılında yörüngeye fırlatılan ve Avrupa Uzay Ajansı (ESA) tarafından AB Copernicus Programı kapsamında işletilen Sentinel-6 Michael Freilich uydusu, okyanus yüzey yüksekliğini her 10 günde bir, inç kesirlerine varan ekstrem bir hassasiyetle ölçüyor. Elde edilen son radar altimetre verileri, yüzlerce kilometre genişliğindeki sıra dışı sıcak su kütlesinin Güney Amerika kıyı hatlarına ulaştığını belgeledi. Suyun ısındıkça genleşme eğilimi göstermesi, deniz seviyelerindeki bölgesel yükselmelerin yüzey altındaki termal enerjinin nerede yoğunlaştığını net bir şekilde deşifre ediyor.
Kelvin dalgalarının ayak sesleri
Sürecin merkezinde, meteorolojik ezberleri bozan ‘Kelvin dalgaları’ yer aldı. Ekvator Pasifik’in en batısında, doğudan batıya esen geleneksel alizelerin (doğu rüzgârları) kısa süreliğine yön değiştirerek batı rüzgârlarına dönüşmesiyle tetiklenen bu dev okyanus dalgaları, batı Pasifik’teki tropikal sıcak suların ısınarak doğuya doğru akmasına zemin hazırlıyor. Haftalarca süren bu okyanus yolculuğu, Kolombiya, Ekvador ve Peru kıyılarında devasa bir sıcak su birikimiyle sonuçlanıyor. Ocak ayında Mikronezya yakınlarında küçük bir hareketlenmeyle başlayan, şubat ayında sönümlenen ancak mart ayından itibaren stabil bir rota çizerek doğuya ilerleyen bu yeni dalga, mayıs ayı ortalarında Güney Amerika hattını tamamen kuşatmış durumda.
“Arayı kapatmaya başlıyor”
Konuyla ilgili açıklamada bulunan NASA’nın Güney Kaliforniya’da konumlanan Jet İtki Laboratuvarı’nda (JPL) görev yapan deniz seviyesi araştırmacısı ve Sentinel-6 Michael Freilich projesinin baş bilim insanı Josh Willis, “Bu yılki olay 2015 ve 1997’deki büyük El Niño’lardan biraz daha geç başlamış olsa da, arayı kapatmaya başlıyor. Ne kadar büyük olacağını hep birlikte göreceğiz” dedi. Willis’in işaret ettiği 1997 ve 2015 yılları, küresel emtia piyasalarında milyarlarca dolarlık spekülasyonlara, gıda enflasyonuna ve arz zinciri kırılmalarına yol açan en yıkıcı iklim dönemleri olarak kayıtlara geçmişti.
Tarımdan lojistiğe sürdürülebilirlik riski
El Niño’nun küresel sürdürülebilirlik üzerindeki etkileri doğrusal değil; asimetrik bir dağılım sergiliyor. Dünyanın belirli tarım havzaları alışılmadık derecede kuraklık ve yangın riskleriyle yüzleşirken, diğer bölgeler ekstrem yağışlar ve sel felaketleriyle mücadele ediyor. Bu durum, sürdürülebilir tarım uygulamalarını, su kıtlığı yönetimini ve yeşil lojistik ağlarını doğrudan felce uğratıyor. Özellikle kahve, kakao, şeker ve tahıl gibi stratejik emtiaların üretildiği ekvatoral kuşakta yaşanacak bir rekolte krizi, yeşil ekonominin en hassas karnı olan küresel gıda güvencesini sarsma potansiyeline sahip. Milyonlarca üreticinin geçim kaynağı ve eko-sistem dengesi, okyanustaki bu termal salınımın büyüklüğüne bağlı. Küresel iklim adaptasyonu politikasının bu süreci yakından izlemesi gerekiyor.
Tarımsal üretimde % 5’e kadar düşüşler yaşanıyor
El Niño dönemlerinde küresel tarımsal üretim endekslerinde ortalama yüzde 3 ile yüzde 5 arasında düşüşler yaşanmaktadır. Kuraklık ve sel felaketleri, özellikle gübre ve su kaynaklarının etkin kullanımını engelleyerek sürdürülebilir tarım maliyetlerini yüzde 18 oranında artırmaktadır. Bu durum, gelişmekte olan ülkelerde gıda güvencesini tehlikeye atarken, yeşil ekonomi finansmanının iklim adaptasyon fonlarına kaydırılmasını zorunlu kılıyor.
Radar altımetresi ve Sentinel-6 teknolojisi
Sentinel-6 Michael Freilich uydusu, okyanus topografyasını milimetrik düzeyde izlemek için gelişmiş radar altimetresi kullanır. Okyanus yüzeyine gönderilen radyo sinyallerinin geri dönüş süresini ölçen bu teknoloji, küresel deniz seviyesi değişimlerini yüzde 95’in üzerinde bir doğruluk payı ile haritalandırır. Isınan su genleştiği için, deniz seviyesindeki bölgesel yükseltiler doğrudan yüzey altındaki gizli ısı depolarını ve dolayısıyla El Niño’nun yoğunluğunu gösterir.