İstihdam dinamiklerine etkisi ve değişen beceri gereksinimleri

Deloitte Türkiye Denetim Hizmetleri Ortağı  Ali ÇİÇEKLİ - Deloitte Türkiye Denetim Hizmetleri Direktörü Yasemin YALÇIN

 "Yapay zekâ küresel olarak işlerin yüzde 40'ını, gelişmiş eko­nomilerde ise yüzde 60'ını etki­leyecek. Bazı işler daha verimli hale gelecek, bazıları tamamen ortadan kalkacak. Bu, iş piyasası­nı vuran bir tsunami gibi. Peki ya biz, buna hazır mıyız?"

Uluslararası Para Fonu (IMF) Başkanı Kristalina Georgie­va'nın geçtiğimiz ekim ayında Bloomberg TV'de sorduğu bu so­ru, dünyanın dört bir yanındaki profesyonellerin gündeminde. Özellikle beyaz yakalı çalışanlar için bu uyarı, sadece geleceğe da­ir bir senaryo değil, iş yerlerinde şimdiden deneyimlemeye başla­dıkları bir gerçek.

Peki, bu dönüşüm muhasebe ve denetim dünyasını nasıl etki­liyor? Bağımsız denetçiler için yapay zekâ bir tehdit mi, yok­sa bir fırsat mı? Son yıllarda ya­yımlanan akademik araştırmalar ve sektör raporları, çoğumuzun beklediğinden farklı bir tabloyu ortaya koyuyor.

Yapay zekâ dalgası denetim sektörünü nasıl etkiliyor?

World Economic Forum'un (WEF) her yıl yayımladığı "İşle­rin Geleceği" raporu, mali müşa­virler ve denetçiler için ilk bakış­ta pek de iyimser bir tablo çizmi­yor. Rapora göre, yapay zekâ ile birlikte bu sektörde yeni iş alan­ları ortaya çıksa da, mevcut iş­lerin ortadan kalkma riski daha ağır basıyor.

Rakamlar oldukça çarpıcı: 2030 yılına kadar denetim ve mali müşavirlik alanında yakla­şık yüzde 3 oranında yeni istih­dam oluşması beklenirken, aynı dönemde mevcut işlerin yakla­şık yüzde 10'unun tamamen ya­pay zekâya devredileceği öngö­rülüyor. WEF'in en hızlı küçülen meslekler listesinde mali müşa­virler ve denetçiler 18. sırada yer alıyor.

Rapor, bu dönüşümün temel nedenini şöyle özetliyor: "Küre­sel ölçekte, 2030 yılına kadar in­sanlar tarafından yapılan işlerin oranındaki yaklaşık 15 puanlık düşüşün yüzde 81'i artan otomas­yondan, yüzde 19'u ise insan-ma­kine işbirliğinin genişlemesin­den kaynaklanıyor." Bu karamsar tabloya rağmen, aslında resim bundan daha karmaşık ve bir o kadar da dikkat çekici.

Basit otomasyondan akıllı süreçlere geçiş

ACCA’nın 2024 tarihli çalış­ması, yapay zekânın günümüz­de denetim süreçlerine daha çok veri işleme, dokümantasyon ve operasyonel kontroller düzeyin­de entegre edildiğini gösteriyor. Çatışma ve bağımsızlık kont­rollerinin otomatikleştirilmesi, farklı kaynaklardan gelen veri­lerin daha hızlı eşleştirilebilme­si ve müşteri iletişiminde kulla­nılan bilgi erişim araçlarının iş yükünü hafifletmesi bu dönü­şümün somut örnekleri arasın­da yer alıyor. Optik karakter ta­nıma teknolojisi sayesinde farklı formatlardaki belgelerin düzen­lenebilir veri setlerine dönüştü­rülmesi, denetim dokümantas­yonunun daha sistematik ve iz­lenebilir hale gelmesini sağlıyor.

Babson College araştırma­sı ise yapay zekânın denetimde iki farklı düzeyde konumlandığı­nı ortaya koyuyor. Birinci düze­yi, doğal dil işleme, OCR ve basit makine öğrenmesi modelleri gi­bi yaygın kullanım alanları oluş­turuyor. İkinci düzeyde ise derin öğrenme, üretken yapay zekâ ve süreç akışlarını yönlendiren ge­lişmiş sistemlerin daha çok pilot veya geliştirme aşamasında ol­duğu görülüyor.

Görüldüğü üzere, tekrar eden ve manuel nitelikteki birçok iş­te yapay zekâ hâlihazırda yaygın olarak kullanılmaya başlanmış durumda. Önümüzdeki dönem­de üretken yapay zekâ ve yapay zekâ ajanlarının daha geniş öl­çekte benimsenmesiyle, dene­tim süreçlerindeki daha karma­şık işlerin de yapay zekâ tarafın­dan yapılabileceği öngörülüyor.

Şaşırtıcı sonuç: Yapay zekâ istihdamı azaltmıyor

En dikkat çekici bulgulardan biri, Law ve Shen tarafından Management Science dergisin­de yayımlanan çalışmadan geli­yor. ABD verilerini kapsayan ve 407 binden fazla özgeçmiş veri­sinin analiz edildiği araştırma­da, 2011-2019 döneminde 648 denetim ofisini kapsayan yapay zekâ yatırımı yapan denetim fir­malarının istihdam yapıları in­celeniyor. Beklenenin aksine, ya­pay zekâ kullanan ofislerde istih­damın azalmadığı; özellikle giriş seviyesi ve orta kademe denet­çilerde kayda değer bir düşüşün gözlemlenmediği ortaya konulu­yor.

Araştırma kapsamında görü­şülen denetim ortaklarının da büyük çoğunluğu, yapay zekâyı insan denetçilerin yerine geçen bir unsur olarak değil, işin kapsa­mını ve odak noktalarını dönüş­türen bir araç olarak tanımlıyor. Otomasyona devredilen rutin görevler sayesinde denetçilerin daha fazla analitik değerlendir­me, mesleki yargı ve danışmanlık gerektiren alanlarda konumlan­dığı görülüyor.

Bu bulgular, yazının başın­da ele aldığımız WEF raporuy­la birlikte değerlendirildiğinde önemli bir noktayı ortaya koyu­yor: Sektör genelinde istihdam daralırken, yapay zekâyı erken benimseyen firmaların denetçi talebini koruduğu veya artırdığı görülüyor.

Geleceğin denetçisi nasıl bir profile evriliyor?

Yapay zekâ istihdamı doğru­dan azaltmıyor olabilir ancak de­netçilerden beklenen beceri seti­ni önemli ölçüde şekillendiriyor. Law ve Shen'in 34 bin 839 iş ilanı üzerinden yaptığı analiz, yapay zekâ kullanan denetim ofisleri­nin aradığı becerilerde belirgin bir farklılaşmaya işaret ediyor:

Beklenenin aksine, makine öğ­renmesi gibi ileri düzey teknik yapay zekâ becerilerine olan ta­lep anlamlı ölçüde artmış görün­müyor. Bunun yerine, analitik düşünme, verimlilik ve müşteri odaklılık gibi daha geniş kapsam­lı bilişsel ve kişilerarası becerile­re yönelik talep yükselişte. Genel yazılım becerilerindeki artışı ise Law ve Shen “Denetim firmaları­nın beceri yetkinliğine daha fazla önem verdiğinin bir göstergesi” şeklinde yorumluyor.

Başka bir deyişle, geleceğin de­netçisi yalnızca kodlama bilen bir teknisyen değil, yapay zekâ araçlarının ürettiği sonuçları doğru yorumlayabilen, bunları müşterileriyle etkili şekilde ile­tişime dönüştürebilen ve karma­şık problemleri yapay zekâ des­tekli araçlardan yararlanarak çö­zebilen profesyoneller olacak.

Araştırmanın bazı sınırlılıkla­rını da not etmekte fayda var: Ça­lışma, ABD’deki orta ve büyük öl­çekli denetim firmalarına odak­lanmakta. Law ve Shen, yapay zekâ kullanan ve kullanmayan ofislerde işe alınan denetçilerin özgeçmişlerini karşılaştırıyor. Regülasyon yapısının ve tekno­loji yatırım kapasitesinin fark­lı olduğu ülkelerde yapay zekâ­nın istihdam üzerindeki etkileri farklılaşabilir. Yine de çalışma, dönüşümün genel yönünü gös­termesi açısından değerli bulgu­lar sunmakta.

Veriler net bir tablo ortaya ko­yuyor: Denetim mesleği, yapay zekânın yarattığı paradigma de­ğişikliği nedeniyle yok olmuyor; tam tersine dönüşüyor. Bu dö­nüşüm, doğru becerilere yatırım yapan profesyoneller için tehdit­ten çok fırsat anlamına geliyor.

Özellikle genç denetçiler ve mesleğe yeni başlayanlar için iyi haberler var. Yapay zekâ, tekrar­layan görevleri üstlendikçe, ye­ni mezunların daha hızlı öğren­mesine ve kariyerlerinin erken aşamalarında daha yüksek kat­ma değerli işlere odaklanmasına imkân tanıyor.

Analitik düşünme belirleyici hale geliyor

Ancak bu fırsatı değerlendire­bilmek için, denetçilerin kendi­lerini sürekli geliştirmeleri kri­tik önem taşıyor. Teknik mu­hasebe bilgisi tek başına yeterli olmaktan çıkıyor. Analitik dü­şünme, eleştirel değerlendirme, etkili iletişim ve müşteri odaklı­lık gibi beceriler giderek daha be­lirleyici hâle geliyor.

Yazı dizimizin gelecek bölümle­rinde, yapay zekânın denetim kali­tesine etkilerini, uygulama sırasın­da karşılaşılan zorlukları ve bun­lara yönelik çözüm önerilerini ele alacağız. Ayrıca, yapay zekânın de­netim ücretlerine ve sektörün eko­nomik dinamiklerine nasıl yansı­dığını da mercek altına alacağız.