Küresel ticaretin yeni dönem jeopolitiğinde Çin

Yönetim Danışmanı Barış SAZAK

 Küreselleşme yıllar yılı dev­letlerin çerçevesini çizdi­ği ve şirketlerin de bu kapsamda rekabet ettiği bir mantıkla iler­ledi. Son dönemde sisteme yeni güncellemeler geldi. Devletlerin rolü, ekonomik rekabetin çeper­lerinden, merkezine geçti.

Was­hington’dan Brüksel’e, Pekin’den Londra’ya kadar politika yapıcı­lar, yerli endüstrilere yönelik ko­rumacılık duvarlarını sağlamlaş­tırırken, kritik sektörlerde büyük yatırımlara doğrudan dahil ol­makta. Bu noktada kamu kurum­ları üretkenlikten çok, tedarik gü­venliği ve stratejik yatırımların kontrolüne odaklanıyor. Sanayi politikası ve tedarik zinciri gü­venliği, jeopolitik riskleri yönet­menin başlıca aracı haline geldi.

Gümrük tarifelerini ve yeni ti­caret diplomasisi denklemlerin­de batı bloğunu, ABD ve AB ekse­ninde, geçtiğimiz yıl uzunca tar­tıştık. “America First” ve “Made in Europe” politikalarının etkile­rini hem küresel düzlemde hem de Türkiye’de farklı veçheleriyle başta ihraç sektörleri olmak üze­re gözlemlemekteyiz. Tüm tar­tışmaların ve geliştirilen politi­kaların ana odağında Çin’e karşı önlem almak var. Ne var ki 2018 yılında ABD’de birinci Trump hü­kümeti döneminde Çin’e yöne­lik ticari savaşla başlayan süreç, bugün çok daha karmaşık ve de­ğişken bir ticari ortama dönüştü.

COVID-19’un yarattığı sarsıntı­dan sonra, başta Los Angeles ol­mak üzere ana limanlardaki yığıl­malar, Süveyş Kanalı’nda yaşanan tıkanmalar, küresel şirketlerin ta­lep tahmin modellerinin ve karlı­lıklarının bozulması gibi gelişme­ler, şirketleri tedarik zinciri mo­dellerini bölgeselleştirmeye ve “nearshoring” gibi yeni paradig­malara yöneltti. Öncelikle ABD’li yöneticiler akabinde de AB tarafı, dayanıklılık ve bölgeselleşme fi­kirlerini Çin’e önlem almak adına benimsedi.

Tüm bu gelişmeler sonucun­da Çin cari fazlasını daha da art­tırdı. Çin’in ABD’ye ihracatının zayıfladığı gerçek. Hatta Meksi­ka evvelki yıl, ABD’nin en büyük ticaret ortağı olarak Çin’i geri­de bıraktı. Ancak Çin ihracatı di­ğer bölgelerdeki performansıyla rekor kırdı. “Nearshoring” yak­laşımı daha çok yeni kapasiteyi Meksika, Orta ve Doğu Avrupa ve MENA gibi bölgelere iterken, Çin ihracat sepetini ve hedef pazar­larını optimize ederek gücünü ve etkisini korudu. AB ve ABD tarafı yeni önlemlerle kapsamı geniş­letmeye çalışsa da biraz da Çin’in ne yapmaya çalıştığını anlamak­ta fayda var. Bu bağlamda elimiz­deki en elle tutulur belge kalkın­ma planı.

Çin 2026 yılıyla birlikte 15’inci beş yıllık plan dönemini başlat­tı. Bu yeni dönem bilhassa iddialı 2035 hedeflerine giden yolunun taşlarını döşeyecek şekilde kur­gulandı. Değişen jeopolitik den­geler ve iç ekonomik baskılar bir yanda yönetilmeye çalışılırken inovasyon, dayanıklılık ve güven­lik Çin için artık çok daha merke­zi bir konumda. Bu da Çin’in tek­noloji üretme biçiminde ve dünya ile kurduğu ticari ilişkilerde fark­lı bir dönemin başlangıcı anlamı­na geliyor.

Çin ve “nitelikli üretken güçler”

İlk olarak 2023'te Komünist Parti’nin sloganı (NQPF) olarak tanıtılan yaklaşım, özellikle yük­sek teknoloji ve temiz enerjiye yapılan büyük yatırımlar, Ar-Ge ile inovasyonu ve ekonomik bü­yümeyi artırmak olarak tanımla­nabilir. Yeni beş yıllık planda Pe­kin artık teknolojik açıdan kendi kendine yeterliliği elle tutulur ör­neklerle fiiliyata dökerek, küre­sel çapta ölçeklemeyi temel he­def konumuna getirmiş durum­da. Yapay zekâ, robotik, kuantum, biyomedikal ve 6G gibi gelece­ğin sektörleri, küreselleşerek vi­tes büyütmek için hedefe dönük kamusal destek almakta.

Bu dö­nüşümü sağlamak için Çin böl­gesel kalkınma modelini de ye­niden düzenledi. Önceki yıllarda bölge bazında dağınık ve deney­sel yapıda olan yatırım kümele­ri, artık Şangay, Chengdu, Şenzen “The Great Bay Area” gibi yerler­de ulusal önceliklerle eşleştirile­rek, merkezî bir yapıya eviriliyor. Uygulamada, bölgeler hala güç­lü yönleriyle ve uzmanlıklarıyla kümeleşse de nihai ürünler, mil­li hedefler ve önceliklerle daha uyumlu yapıda.

Yapay zekâ (YZ) tarafında geç­tiğimiz dönem, ChatGPT-Deep­Seek platformları ya da çip gibi do­nanım altyapısına dönük rekabet ön plana çıktı. ABD, YZ öncü araş­tırmalarında büyük proje bütçe­leriyle lider konumda. Ancak Çin tarafında YZ’nin farklı uygulama­larına dönük yatırımlar tüm hızıy­la devam etmekte.

Çinli şirketle­rin e-ticaret, lojistik ve sağlık gi­bi alanlara derinlemesine gömülü nokta atış YZ modelleri, operas­yonel veriler, yapılandırılmış alan bilgisi ve gerçek-zamanlı gelen ge­ri bildirim döngüleriyle eğitiliyor. Örneğin Temu ya da Alibaba’da­ki bir satıcı, YZ modu sayesinde ürün açıklamalarını, reklam me­tinlerini ve sınır ötesi siparişler için çok dilli ilanları otomatik üre­tebiliyor. Lojistik şirketi SF Exp­ress, STO, JD gibi firmalar YZ ile rota ve yük planlaması yaparak son kilometre navlun maliyetle­rini düşürürken, teslimat verim­liliğini artırıyor.

Bunlara benzer örneklerdeki kurumsal kapasi­tenin önemli bir kısmı, başta Gü­neydoğu Asya olmak üzere diğer bölgelere açılan platformlarla ih­raç edilmekte. Böylece Çin ekosis­temi yurt dışında ucuz donanımın yanında, sektörlere gömülü YZ çözümleriyle de varlığını sürdür­mekte. Sektörler arası YZ penet­rasyonu gibi mevzuata yedirilmiş bir mikro atılımın 5 yıllık planda bulunması gerçekten çarpıcı.

Yakin gelecek

Geçtiğimiz ekim ayında gerçek­leşen APEC zirvesi sonrasında, ABD–Çin kontrollü rekabetinin devam edeceğini gözlemledik. Ba­zı tarifelerin iptali, yeni tarifelerin uygulanmasının askıya alınması ve askeri iletişim hatlarının yeni­den açılması bu denklemin parça­ları. Teknoloji, yatırım denetim­leri, tedarik zincirleri ve sanayi kapasitesi, ana mücadele alanla­rı olmaya devam ederken belirli konularda taktik anlaşmalara da alan bırakılmakta. Çin’in DTÖ müzakerelerinde “özel ve farklı muamele” talebinden vazgeçme­si de bu yaklaşımın bir parçası. Bu hamleyle, Çin’in küresel ticari et­kisi daha sıkı denetim altına gire­cek. Ancak bu durum, ilerisi için de küresel çapta bir reformun alt­lığını hazırlayacak gibi. Diğer ge­lişmekte olan ülkelerin takip et­mesi gereken bir konu.

Sonuçta Çinli firmalar küresel pazarlardan çekilmiyor ancak dı­şa açılma biçimlerini değiştiriyor. Çin’de üretip ucuza ihraç etme modeli sürdürülebilir değil. Baş­ta otomotiv ve dijital teknolojiler olmak üzere Çinli şirketler mar­ka, tasarım, yazılım ortaklıklarına yatırım yaparak değer zincirinde yukarı çıktı. Tüketici ürünlerine dönük markaları da bölgesel mer­kezler üzerinden tedarik zincirle­rini yerelleştirerek büyüyor. Niş alanlarda uzmanlaşmış bazı or­ta ölçekli firmaları ilk kez küresel sahneye çıkarken, ulusal politika­larla desteklenen bu yapılar, Gü­neydoğu Asya, Avrupa ve Orta Do­ğu’da hızlı ve esnek biçimde yerel ekosistemlere entegre olmakta.