Rekabet hukuku, bağımlılık ve Türkiye’nin stratejisi

Rekabet Hukuku Danışmanı RECEP GÜNDÜZ

Geçtiğimiz haftaki köşede, transatlantik gerilim sonra­sında Avrupa Birliği’nin ABD ve Çin teknolojilerine olan bağımlı­lığını gözden geçirmeye başladı­ğını yazmıştım.

Davos’ta verilen mesajlar, bu meselenin yalnız­ca rekabet hukuku başlığı altın­da ele alınamayacak kadar geniş olduğunu gösteriyordu. Brüksel, “dijital egemenlik” diyerek açık kaynak ekosistemlerinden bulut altyapılarına, yapay zekâdan veri güvenliğine uzanan bir alanı tar­tışmaya açtı. Ancak Avrupa’nın işi zor: Dijital ekonominin omur­gasını oluşturan teknolojiler bü­yük ölçüde Avrupa dışından ge­liyor ve bu bağımlılığı kısa süre­de tersine çevirmek pek mümkün görünmüyor.

Türkiye’de ise benzer bir makro tartışma henüz güçlü biçimde ya­pılmıyor. Google, Apple, Meta, X gibi küresel platformlara; bu plat­formların yarattığı veri ekono­misine, reklam ve bulut hizmet­lerine bağımlılık, kamuoyunda stratejik bir risk başlığı olarak ele alınmıyor.

Bu konular genellik­le ABD ile siyasi olarak ters dü­şen ülkelerin gündemine giriyor. Bu şirketlerinin kapsadığı alanın genişliği, bu ülkelerde bir anda “dehşet” duygusu yaratıyor. Tür­kiye’nin şimdilik böyle bir makro derdi yok gibi. Yerli sosyal med­ya ya da platform alternatifleri za­man zaman gündeme gelse de, ağ etkileri, ölçek sorunu ve serma­ye ihtiyacı nedeniyle bu girişimler çoğunlukla iyi niyetli denemele­rin ötesine geçemiyor.

Dijital devlerin faaliyetlerinin kendi görev alanında sistematik biçimde dert eden tek kurum var: Rekabet Kurumu. Kurum, plat­form ekonomilerinin sahip oldu­ğu veri gücünü, ağ etkilerini ve bu pazarlardaki yüksek giriş engelle­rini merkeze alarak çok sayıda so­ruşturma yürütüyor. Üstelik yal­nızca idari para cezaları vermekle yetinmiyor; bu şirketlere olan ba­ğımlılığı azaltacak ve rakiplere en azından sınırlı da olsa alan açacak davranışsal yükümlülükler tesis etmeye çalışıyor. Bu yaklaşım ye­ni değil.

Türkiye, dijital pazarlar­da on yılı aşkın süredir dünyanın en aktif rekabet otoritelerinden birine sahip. Google; Android iş­letim sistemi, arama ve reklam pazarları dâhil olmak üzere bir­birinden farklı altı dosyada Ku­rum’un radarına girdi. Son duyu­ruyla Android dosyasında ikinci bir tura geçildiğini de söyleyebi­liriz. Üstelik bu sıkı yaklaşım yal­nızca Amerikalı şirketlerle sınırlı değil; dijital alanda pazar gücüne sahip yerli ya da ABD’li olmayan aktörler de zaman zaman benzer uygulamalarla karşılaşıyor.

Peki Rekabet Kurumu bu alan­daki faaliyetleriyle neyi hedefli­yor? Bunu en iyi, Google ve App­le dosyaları üzerinden okumak mümkün.

2018 tarihli Google Android ka­rarında Kurum, Google’ın Sam­sung, Vestel gibi mobil cihaz üre­ticileriyle imzaladığı sözleşmele­ri mercek altına aldı. Android’in ticari sürümünü lisanslamak is­teyen üreticilerin; Google Ara­ma’yı varsayılan arama hizme­ti olarak atamak, Google arama parçacığını ana ekranda ayrıca­lıklı biçimde konumlandırmak ve belirli Google uygulamalarını ön­ceden yüklemek zorunda bırakı­lıp bırakılmadığı incelendi. Kurul, lisanslanabilir mobil işletim sis­temleri pazarında Google’ın hâ­kim durumda olduğunu tespit etti ve bu hâkimiyetin arama ile tara­yıcı pazarlarına bağlama yoluyla taşındığı sonucuna vardı.

Kararın dikkat çeken özellikle­rinden biri davranışsal iktisat lite­ratüründen yoğun biçimde fayda­lanmış olması. Kilit nokta “varsa­yılan” ayarların yarattığı kapama etkisiydi. Ön yüklü ve varsayılan atanan uygulamalar, kullanıcıla­rın statüko eğilimi nedeniyle ra­kiplerin fiilen dışarıda kalmasına yol açabiliyor. Kurum bu nedenle, Google Arama’nın tüm erişim nok­talarında varsayılan atanmasına ve arama parçacığının ayrıcalık­lı yerleştirilmesine son verilmesi­ni istedi. Para cezasının yanı sıra, sözleşmelerin rekabeti açacak şe­kilde değiştirilmesini zorunlu kı­lan yükümlülükler getirdi.

İkinci tur: Zorunluluk değil, teşvik mi?

Peki neden ikinci bir soruştur­ma? Rekabet Kurumu’nun son duyurusu, ilk karar sonrası ku­rulan yeni sözleşme mimarisi­nin fiiliyatta aynı sonuçları üre­tip üretmediğini sorguluyor. Ana ekrana arama parçacığı yerleşti­rilmesi ve Google Arama’nın var­sayılan atanması bu kez doğru­dan zorunlu tutulmuyor; ancak mali teşviklerle destekleniyor mu?

Chrome ve sesli asistan gi­bi diğer hizmetler üzerinden Go­ogle Arama’ya daha geniş bir var­sayılan avantaj sağlanıyor mu? Android açık kaynak koduna iliş­kin kısıtlar, güncel koşullarda iş­letim sistemi pazarındaki reka­beti zayıflatıyor mu? Kurum, kı­sacası şekil değiştirerek devam eden bir kapama etkisi olup ol­madığını test ediyor.

Bu noktada şunu not etmekte fayda var: Rekabet Kurumu’nun dijital devlere ilişkin kaygıları yalnızca Google ile sınırlı değil. Bu tür platformların faaliyetle­rine yönelik benzer endişeleri, Kurum’un yaklaşık bir yıl önce başlattığı Apple soruşturmasın­da da görmek mümkün. Andro­id dosyasında olduğu gibi burada da mesele, tekil bir ticari uygu­lamadan ziyade, dijital ekosiste­min bütününde rekabetin nasıl şekillendiği.

Rekabet hukuku bir çerçeve tartışması

Apple soruşturmasının merke­zinde, uygulama içi ödemelerde tek kanal zorunluluğu, geliştirici­lerin alternatif ödeme yöntemle­ri hakkında bilgilendirilmesinin engellenmesi ve yaklaşık yüzde 30’luk komisyon yer alıyor. Av­rupa’da Dijital Pazarlar Yasası ile sistematik bir çerçeveye oturtu­lan bu tartışma, Türkiye’de reka­bet hukuku araçlarıyla yürütülü­yor. Mesele yalnızca bir komisyon oranı değil; girişimciliği, fiyat olu­şumunu ve inovasyonu etkileyen yapısal bir bağımlılık ilişkisi.

Sonuç: Rekabet, yatırım ve gerçekçilik

Burada sıkça sorulan ama ceva­bı sanıldığı kadar basit olmayan bir soruyla bitirelim: Türkiye’nin önündeki tek seçenek, bu dijital devlerin yerli muadillerini yarat­mak mı? Kısa cevap: Hayır. “Yerli Google” ya da “yerli Apple” arayı­şı, çoğu zaman ABD ile siyasi ola­rak ters düşen ya da Çin örneğin­de olduğu gibi en baştan bu firma­lara pazarını kapatan ülkelerin gündemine giriyor. Oysa böyle bir modeli hayata geçirmek, yalnızca teknik kapasite değil; devasa öl­çek, sermaye ve küresel ağlar ge­rektiriyor ve her ülke için müm­kün olmayabiliyor.

Türkiye, uyruğu fark etmek­sizin dijital devlerin pazarların­da rekabeti bozarak tekelleşme­lerine izin vermemeye kesinlikle devam etmeli. Ancak kısa vade­de gerçekçi alternatiflerini ya­ratmanın mümkün olmadığı bu aktörleri tamamen dışlamak ye­rine, onları pazara çekebilecek politika ve işbirliği kanallarını da makro ölçekte tartışmalı. Küresel ve bölgesel konjonktür, özellik­le Avrupa Birliği ile ABD arasın­da dijital alanda yaşanan gerilim dikkate alındığında, Türkiye’ye bu dengeyi kurabileceği bir ma­nevra alanı sunuyor. Mesele, di­jital ekonomide ya “tam bağım­lılık” ya da “tam kopuş” ikilemi­ne sıkışmadan, rekabeti koruyan ama kapıları da tamamen kapat­mayan bir yol bulabilmek.