Değer zincirinde yeşil dönüşüm sınavı başlıyor
Küresel ticarette çevresel ve sosyal etkilerin üçte ikisi tedarik zincirlerinden kaynaklanırken, Türk şirketlerinin kendi operasyonlarında yüzde 70’e ulaşan çevre politikası uygulaması tedarikçilerde yüzde 36’ya kadar geriliyor. UN Global Compact Türkiye Yönetim Kurulu Başkanı Güliz Öztürk, değer zincirindeki bu makası kapatacak yeni yol haritasını anlattı.
Küresel ticaretin kuralları, artık yalnızca fiyat, kalite ve teslimat hızıyla değil, üretim süreçlerinin doğaya ve insana bıraktığı izlerle yeniden yazılıyor. Uluslararası araştırmalar, şirketlerin çevresel, sosyal ve yönetişim (ÇSY) etkilerinin yaklaşık üçte ikisinin tedarikçilerle bağlantılı olduğunu, Kapsam 3 olarak adlandırılan dolaylı emisyonların ise toplam karbon ayak izinin yüzde 70 ila yüzde 90’ını oluşturabildiğini ortaya koyuyor. Avrupa Yeşil Mutabakatı ve Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması gibi düzenlemelerin ihracatçı üzerindeki baskısını artırdığı bu dönemde, büyük şirketlerin kendi fabrikalarında sağladığı yeşil dönüşüm tek başına yeterli olmuyor.
Türkiye’den 250 şirketin verilerinin incelendiği 2025 İlerleme Bildirimi Analizi de bu yapısal makası net biçimde gösteriyor. Şirketlerin kendi operasyonlarında çevre politikası uygulama oranı yüzde 70 seviyesindeyken, tedarikçileri kapsama oranı iklim değişikliğinde yüzde 41’e, enerji, kaynak kullanımı ve atık yönetiminde ise yüzde 36’ya düşüyor. Özellikle finansman, veri olgunluğu ve uzman insan kaynağı kısıtlarıyla boğuşan KOBİ’lerin bu dönüşüme entegre edilmesi, Türk sanayisinin küresel tedarik zincirlerinden dışlanmaması adına hayati önem taşıyor. UN Global Compact Türkiye Yönetim Kurulu Başkanı Güliz Öztürk, MEXT iş birliği ve Türkiye İş Bankası desteğiyle hayata geçirilen Sürdürülebilir Tedarik Zinciri Programı’nın bu tabloyu nasıl değiştireceğini anlattı.
Dönüşümün kalıcılığı şirket ekosistemine yayılmasına bağlı
Türk iş dünyasının kendi operasyonlarındaki dönüşüm ile değer zincirini dönüştürme dengesinde bulunduğu noktayı değerlendiren UN Global Compact Türkiye Yönetim Kurulu Başkanı Güliz Öztürk, “Türkiye iş dünyasının sürdürülebilirlik alanında önemli bir ilerleme kaydettiğini görüyoruz. Şirketlerimiz politika geliştirme, hedef belirleme ve raporlama konularında güçlü bir temel oluşturdu. Ancak bu ilerlemenin tedarik zincirlerine aynı ölçüde yansıdığını söylemek henüz mümkün değil” dedi. Büyük şirketlerin tedarikçilerinden standartları karşılamalarını beklemesinin önemine değinen Öztürk, “Ancak özellikle KOBİ’lerin finansman, veri ve uzman insan kaynağı kısıtlarını da dikkate almamız gerekiyor. Tedarikçi ilişkilerinin denetim ve performans değerlendirmesinin ötesine geçerek bilgi paylaşımını, teknik desteği ve kapasite gelişimini kapsaması gerektiğine inanıyoruz” ifadelerini kullandı. Bu gelişimin değer zincirlerine taşınamamasının operasyonel ve ticari riskler yaratabildiğine dikkat çeken Öztürk, “Türkiye’de sürdürülebilirlik dönüşümünün kalıcılığı, bu gelişimin daha geniş bir şirket ekosistemine yayılmasına bağlı” diye konuştu.
Sınırlı kaynaklı KOBİ’lere erişilebilir yol haritası
Tedarik zinciri sürdürülebilirliğinin yalnızca karbon emisyonları üzerinden değerlendirilmesinin yanıltıcı olabildiğini vurgulayan Güliz Öztürk, üretim koşulları, insan hakları, iş sağlığı ve güvenliği, kaynakların sorumlu kullanımı ve iş etiğinin önemine işaret ederek dönüşümü ÇSY boyutlarıyla birlikte ele aldıklarını belirtti. Analizlerin Türkiye’deki KOBİ’lerin birçok göstergede Avrupa ve dünya ortalamalarının gerisinde kaldığını ortaya koyduğunu aktaran Öztürk, MEXT iş birliği ve Türkiye İş Bankası’nın desteğiyle geliştirilen programa ilişkin şu bilgileri paylaştı: “Sürdürülebilir Tedarik Zinciri Programı’nda tedarikçiler dijital öz değerlendirmeyle mevcut durumlarını analiz edecek ve kendilerine özel skor kartlarıyla gelişim alanlarını görebilecek. Çevrim içi eğitimler ve uzman oturumlarıyla bilgi ve yetkinliklerini artırabilecekler. İleri aşamada ise katılımcı şirketlerin tercihleri doğrultusunda belirlenen tedarikçiler için ihtiyaç analizi, eylem planı ve proje geliştirme çalışmaları öngörüyoruz. Amacımız, özellikle sınırlı kaynaklarla faaliyet gösteren KOBİ’lere nereden başlayabileceklerini gösteren, gelişim çalışmalarını daha erişilebilir ve yönetilebilir hale getiren bir yol haritası sunmak.”
Çok katmanlı tedarik zincirlerinde ÇSY risklerinin değerlendirilmesi için karşılaştırılabilir verilere ihtiyaç duyulduğunu belirten Öztürk, programın dijital öz değerlendirme aracının standart bir soru setiyle bu ihtiyaca yanıt vereceğini ifade etti. Katılımcı şirketlerin tedarikçi skor kartları üzerinden risk haritalaması yapabileceğini aktaran Güliz Öztürk, “Çevresel, sosyal ve yönetişim alt alanlarına ilişkin ısı haritaları, hangi tedarikçilerde hangi konuların öncelikli olduğunu görmelerini sağlayacak. Bu sonuçların tedarikçilerle iletişimi, kapasite geliştirme çalışmalarını ve ortak projeleri yönlendirmesini hedefliyoruz. Öz değerlendirme bağımsız denetimin yerini tutmuyor; ancak şirketlerin tedarik zincirlerindeki riskleri daha sistematik değerlendirmelerine ve iyileştirmeleri takip etmelerine önemli bir başlangıç sunuyor” dedi.
Erken harekete geçen rekabette öne geçecek
Avrupa Yeşil Mutabakatı ve Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’nın uluslararası ticaretin koşullarını değiştirdiğini söyleyen Öztürk, doğrudan düzenleme kapsamına girmeyen işletmelerin dahi müşterilerinin veri, izlenebilirlik ve sorumlu üretim beklentileriyle karşılaştığını vurguladı. Programla tedarikçilerin bu beklentileri anlamalarını ve uyum kapasitelerini geliştirmelerini desteklediklerini belirten Güliz Öztürk, “Bu çalışmaların kaynak verimliliğine, risk yönetimine ve iş süreçlerinin iyileştirilmesine de katkı sağlamasını bekliyoruz. Sürdürülebilirlik alanında erken harekete geçen şirketlerin uluslararası rekabette daha hazırlıklı olacağına inanıyoruz” diye konuştu.
Başarının kriteri sahadaki ölçülebilir iyileşmeler olacak
Sürdürülebilir Tedarik Zinciri Programı’nda başarının yalnızca katılımcı sayılarıyla ölçülmeyeceğini belirten UN Global Compact Türkiye Yönetim Kurulu Başkanı Güliz Öztürk, öz değerlendirmeyi tamamlayan tedarikçi sayısı ile eğitimlere katılım oranlarının yanı sıra edinilen bilgilerin faaliyetlere aktarılma düzeyinin izleneceğini söyledi. Deneyim paylaşımı atölyeleriyle şirketlerin beklentilerinin sahadaki ihtiyaçlarla buluşturulacağını ifade eden Öztürk, “İleri aşamada öz değerlendirme ve ihtiyaç analizi sonuçlarının gerçekçi, uygulanabilir eylem planlarına dönüşmesine odaklanacağız. Uzun vadede bu planların iş süreçlerinde yarattığı ölçülebilir iyileşmeleri takip etmek, programın başarısını değerlendirmemizde belirleyici olacak” dedi.
2027’de kapsamlı ihtiyaç analizi ve ortak projeler devreye girecek
3 Kasım 2026 başvuru tarihinin ardından programın uzun vadeli bir gelişim süreci olarak kurgulandığını aktaran Güliz Öztürk, ilk dönemdeki öz değerlendirme ve eğitim çalışmalarının ardından 2027’de devam edecek eğitim ve deneyim paylaşımı faaliyetleriyle bu temelin güçlendirileceğini açıkladı. İkinci aşamada seçilen tedarikçilerle daha kapsamlı ihtiyaç analizleri, eylem planları ve uygulanabilir proje çalışmaları yürütüleceğini belirten Öztürk, küresel ağ deneyimlerini Türkiye uygulamasıyla buluşturacaklarını vurgulayarak, “Orta vadede daha fazla şirket ve tedarikçiye ulaşmayı, büyük şirketlerle KOBİ’ler arasındaki iş birliğini güçlendirmeyi önemsiyoruz” değerlendirmesinde bulundu.