Dijital diplomasinin çeyrek asrı

Yönetim Danışmanı BARIŞ SAZAK

Bundan 25 yıl önce döne­min ABD Başkanı Clinton ile Ürdün Kralı II. Abdul­lah’ın imzasıyla yürürlüğe giren serbest ticaret anlaşması, taraf­lar için küçük ancak iktisadi ta­rih için önemli bir unsuru içer­mekteydi. İmzalanan belgeyle tarihte ilk defa bir serbest tica­ret anlaşması, elektronik ticare­te ilişkin bir madde içermiş oldu.

Ürdün'ün ABD'ye ihracatı o yıl yalnızca 73 milyon dolardı. Kü­resel çapta ihmal edilebilir bir meblağ da olsa, o belgeye yazılan birkaç satır, yakın döneme dam­ga vuracak büyük bir hikâyenin ilk satırlarıydı. Clinton bunu bi­liyor muydu? Büyük ihtimalle hayır. Beyaz Saray o dönem Ür­dün’ü daha çok 2001, “Camp Da­vid” sürecinin hemen ardından politik sebeplerle seçmişti. Or­ta Doğu'da güvenilir bir müttefi­ki ekonomik olarak ödüllendir­mek, aynı zamanda rizikosuz bir test sahası bulmak amaçlanmış olsa gerek. ABD yeni bir şablon denemek istediğinde büyük bir paydaş yerine, uyumlu ve stra­tejik bir ortak tercih ediyor. Aka­binde Singapur ve Şili ile de ben­zer anlaşmalar imzalandı.

Kural­lar büyük ülkeler için yazılsa da önce küçük ülkelerde denenir. O imzadan bu yana çeyrek asır geçti. Dijital ticaretin kural­ları artık yalnızca gümrük vergilerini değil; yapay zekâ yönetimini, şifre­leme standartlarını, veri akışlarını, kay­nak kodun kimle paylaşılacağını ve hangi algorit­manın hangi pa­zara girebilece­ğini belirliyor. Ancak kimin bu kuralları yazaca­ğı sorusu hâlâ ya­nıtsız. Bir süre da­ha cevaplanması mümkün görün­müyor.

Hinrich Foun­dation’ın geçtiğimiz haftalarda yayımladığı rapor, di­jital diplomasinin son dönem­deki ivmelenmesini ispatlar ni­telikte. Rapor, bu alanda kata­logladığı 2 bin 587 uluslararası mutabakatın yarısından fazlası­nın yalnızca son dört yılda im­zalandığını tespit etmiş. Artan anlaşma sayısına paralel olarak konu başlıkları da genişlemiş. İlk dijital anlaşma paketi elekt­ronik işlemler, gümrük vergileri, tüketici koruması, siber güven­lik ve birkaç teknik başlığı içer­mekteydi. Bugün masada ya­pay zekâ, veri inovasyonu, diji­tal kimlikler, çevrimiçi güvenlik, kripto para düzenlemeleri ve ya­rı iletkenlerin tedarik zincirleri var. Dijital diplomaside ilk dalga ikili anlaşmalarla kaleyi yokladı. Şimdiki dalga, genelden ziyade bölgesel anlaşmalarla daha kat­manlı biçimde nüfuz etmekte.

Dijital diplomasinin baş aktörleri

Söz konusu rapor, 12 ülkeyi "baş müzakereci" olarak tanım­lamakta. Tabloya bakıldığında iki farklı oyuncu tipi net biçimde ayrışıyor. İlki, nispi ufak ve libe­ral ekonomiler. Singapur 26 an­laşmayla listenin başında, BAE 21, Şili 15, Yeni Zelan­da 12 ile onu takip ediyor. Bu ülkeler için dijital ticaret anlaşmaları bir tercih de­ğil, varoluşsal strateji. Fiziksel büyüklükleri sınırlı, iç pazarla­rı dar; büyümek için sınırlarının dışına çıkmak zorundalar.

İkincisi, majör ekonomik blok­lar. AB 20, Güney Kore 18, İngil­tere ve Avustralya 16, Çin ve ABD 14 anlaşmayla listede yer alıyor. Bu oyuncular farklı öncelikler ve normlarla masaya oturuyor.

Genel seviyede bir çıkarım ya­pacak olursak, küçük liberal eko­nomiler müzakerelerde hız ve esneklik sağlarken, ma­jör bloklar stan­dartları belir­liyor. Singa­pur ya da BAE'nin imzaladığı bir anlaşma hızla emsal oluşturabilmekte. Ancak ABD ya da AB'nin benim­sediği şablon küresel norma dö­nüşüyor.

Küresel güç dengesi ve ABD

Dijital diplomasinin kırıl­ma noktası 2017 yılı. ABD, Trans-Pasifik Ortaklığı'ndan (TPP) çekildi. Geride kalan 11 üye 2018'de Kapsamlı ve Aşa­malı Trans-Pasifik Ortaklığı (CPTPP) adıyla yeniden bir ara­ya geldi ve o güne kadar yazılmış en kapsamlı dijital ticaret şablo­nunu oluşturdu. O şablon bugün hâlâ referans alınmakta. Hem Avrupa hem Asya-Pasifik RCEP, ASEAN hem de Afrika AfCFTA müzakerelerinde CPTPP metni referans belge olarak kullanılı­yor.

TPP'den çıkış tek başına bir diplomatik karar olmadı. Was­hington'ın küresel dijital yöne­tişim tartışmasını kasıtlı olarak neredeyse on yıl boyunca izleyici koltuğundan seyretmesiyle so­nuçlandı. 2023'te tablo daha da net hale geldi. ABD, DTÖ'de veri akışlarını, veri yerelleştirme ya­saklarını ve yabancı hükümetle­re zorunlu kaynak kod ifşasına karşı korumayı kapsayan, uzun süredir savunduğu dijital ticaret müzakere hedeflerinden deste­ğini çekti. ABD, "Büyük Tekno­loji (Big Tech)" şirketlerinin fa­aliyetlerini nasıl düzenleyeceği­ne dair iç siyasi tartışmalar için "politika alanına" ihtiyaç duydu­ğunu söyledi. Yani Biden döne­minde Big Tech'e karşı sertleşen söylemler, ABD'yi DTÖ'de kendi getirdiği önerilerinden geri adım atmasına sebebiyet verdi.

Senaryo 2025'te değişti. ABD ikili "tarife anlaşmaları" strate­jisini benimsedi. Gümrük vergi­leriyle oluşturduğu baskıyı masa başına taşıyarak, ticaret ortak­larından dijital tavizler kopardı. Arjantin, Bangladeş, Kamboçya, Tayvan, El Salvador, Guatemala, Endonezya ve Malezya ile imza­lanan anlaşmaları bu çerçevede düşünebiliriz. Öte yandan ABD adını çiplerin hammaddesi si­lisyumdan alan, dijital ticaretin kurallarından ziyade o kuralla­rın fiziksel altyapısının (çip, na­dir mineraller, veri merkezinin, enerji hattı) kimin elinde olaca­ğını belirlemeye çalışan “Pax Si­lica” girişimini başlattı. Yapay zekâ, çipler ve kritik mineraller için tedarik zinciri güvenliği bu girişimin odağında. Mantığı net; ittifak içindeki ülkeler bu zinci­rin her katmanını bütünleşmiş biçimde inşa ederse, hiçbir dış aktör herhangi bir halkayı baskı aracı olarak kullanamaz. Dış ak­törün Çin olduğu aşikâr.

ABD ile ikili mutabakatların içeriği net. Veri akışlarını ser­best bırak, dijital hizmet vergi­si koyma, elektronik iletimlere gümrük vergisi uygulama, kay­nak kodu paylaşımı zorunlulu­ğunu kaldır. Hatta bazı an­laşmalar, karşı tarafın ABD'nin uygun bulma­dığı üçüncü bir ülkey­le bu konuda ticari anlaşma yapma­sı durumunda, ABD’nin anlaş­mayı feshede­bilmesine olanak tanımakta.

Yapısal sorunlar

Büyük oyuncuların masaya farklı şablonlarla gelmesi, norm­ların sayısını arttırıyor. Bu du­rum küçük ekonomiler için ma­liyetli bir uyum yükü anlamına gelmekte. Küçük ekonomiler ABD, Çin ve AB yaklaşımları­nın ortasında kalmakta. Hangi­sini seçerlerse seçsinler, diğer iki blokla ticaret yaparken uyum maliyeti kaçınılmaz.

Örneğin ABD ile veri akışları üzerine mutabakata varan bir ül­ke, AB veya başka bir ticari orta­ğıyla veri transferi yapmak iste­diğinde farklı bir hukuki çerçe­ve devreye giriyor. Veri akışında yeknesaklığı sağlamak için kü­resel bir mutabakat lazım. İkili anlaşmalar bu boşluğu doldura­mıyor. DTÖ Elektronik Ticaret Anlaşması şu an veri transfe­ri meselesini çözmüş değil. Son DTÖ süreçlerini geçen ay kale­me almıştım. Örgüt içinde bu ko­nulardaki çatırdama, kurumun meşruiyetinin daha çok sorgu­lanmasına sebebiyet verecektir.

Diğer önemli bir açmaz da ül­kelerin kendi içindeki görüş farklılıkları. Dijital dünya artık tüm sektörleri yatayda kesmekte olduğundan, bu zorlaşmakta. Ör­neğin uluslararası mecralarda­ki müzakereciler ve temsilciler, kaynak kod açıklaması zorunlu­luğunun yasaklanmasını kabul ettiğinde, aynı ülkenin rekabet otoritesi bu taahhüdün farkın­da olmayabiliyor. Ya da tersine, AB'nin “Yapay Zekâ Yasası'nın” yüksek riskli yapay zekâ sistem­leri için kaynak koda erişim ön­gördüğünü hesaba katamayabi­liyor. Bu koordinasyonsuzluk, mutabakatların kâğıt üzerinde kalma riskini arttırmakta.

Dijital diplomasinin en can alı­cı noktası yapay zekâ ya da siber güvenlik taahhütlerinin tamamı­nın bağlayıcı olmayan dilde ya­zılmış olması. Taahhütlerinin ta­mamı "işbirliği yapılacak" veya "çaba gösterilecek" gibi yumuşak ifadelere yaslanıyor. Buna karşın kaynak kod ve gümrük vergisi ta­ahhütleri bağlayıcı dilde kaleme alınmakta. Bu tutarsızlık tesadüf değil. Hükümetler egemenlikle­rini doğrudan etkileyen alanlar­da bağlayıcı dile direnmekte.

Bahse konu 2.587 anlaşmanın önemli bir kısmı henüz yürür­lüğe girmedi. Yürürlüğe girenle­rin uygulanıp uygulanmadığı da tartışmalı. AfCFTA Dijital Tica­ret Protokolü 54 Afrika ülkesi­ni kapsıyor, henüz yürürlüğe girmedi. DTÖ Elektronik Ti­caret Anlaşması 72 paydaşı olan bir metin ancak henüz yürürlükte değil. Dijital dip­lomasinin yeni dalgasında kurallar yazılırken, uygu­lamada aksaklıklar var. Ba­zı ülkeler kural bazlı sistemi söylemde destekleyip, pra­tikte baltalayacak; bazıları ise açıkça reddedecek. Bu teknolo­jilerin üretiminde güç dengesi tesis edilene kadar da sürünce­menin devam edeceğini düşün­mekteyim.