Türkiye ile Çin’in birlikte yürüyecek çok yolu var

Çin İş Geliştirme ve Dostluk Derneği Başkanı ADNAN AKFIRAT

Çin İş Geliştirme ve Dost­luk Derneği, Türkiye ve Çin Dostluk Derneği, İstanbul Okan Üniversitesi ve Şanghay Üniver­sitesi Küresel Çalışmalar Ensti­tüsü’nün düzenlediği Forum sı­radan bir toplantı olmadı. 13-14 Mayıs’ta derneğimizin kurumsal üyesi olan Yapı Kredi’nin Genel Müdürlük Konferans Salonu’nda, Türkiye’de ilk kez yedi oturumda eşit sayıda Türk ve Çinli konuş­macıyla sorunları ve çözüm yol­larını birlikte tartıştık. Dostluğu, hakikati konuşma cesareti veren bir zemin olarak değerlendirdik. Gerçekçi bir diyalog ortamı oluş­turduk.

Forum’a Çin’in önde gelen altı üniversitesinden 12 konuşmacı katıldı. Türkiye’den Ankara, Bo­ğaziçi, Hacı Bayram, Gelişim, Ka­padokya, Kent, Koç, Okan ve Yeni Yüzyıl üniversitelerinden seçkin akademisyenler yer aldı. İstanbul Okan Üniversitesi Kurucu Baş­kanı Bekir Okan, İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Yaşar Hacısalihoğlu; Prof. Dr. Hasret Çomak, Prof. Dr. Ce­mal Demircioğlu ve Prof. Dr. Edin Güçlü Sözer gibi dekan hocaları­mız; iş dünyasından uzmanlar­la aynı masada buluştu. Çin İs­tanbul Başkonsolosu Wei Xiao­dong’un yaptığı açış konuşması Forum’un diplomatik ağırlığını artırdı. Başkonsolos Wei strate­jik işbirliğini pekiştirme ihtiyacı­nı vurguladı. Pekin Büyükelçimiz Selçuk Ünal da yazılı mesajıyla katılımcıları selamladı.

İki gerçek öne çıkıyor

Türkiye ile Çin arasında diplo­matik ilişkiler 1971’de kuruldu. 55 yılın muhasebesinde iki gerçek öne çıkıyor. Birincisi: İki ülkenin ortak antiemperyalist hafızası, tarihsel yakınlığı ve tamamlayı­cı ekonomik kapa­siteleri işbirliği için güçlü bir zemin sunmak­tadır. İkincisi: Bu güçlü zemin, somut ve strate­jik işbirliğine yeterince dönüş­memiştir. Ticaret hacmi büyü­müş fakat denge Türkiye aleyhi­ne bozulmuştur. Çin’den yatırım beklentisi artmış fakat gelen ya­tırım ne hacim ne de nitelik bakı­mından yeterli düzeye ulaşmış­tır.

Prof. Dr. Seriye Sezen’in ilk oturumdaki serinkanlı değer­lendirmesi Forum’un ana fikri­ni özetledi: Hedefler ile sonuçlar arasında ciddi mesafe var. Bunun nedeni yalnız coğrafi uzaklık de­ğil, strateji eksikliğidir. İlişkiyi piyasanın kendiliğinden akışına bırakırsanız, ortaya stratejik or­taklık değil, dağınık ticaret çıkar. Piyasa tek başına strateji üret­mez. Strateji, devlet aklıyla, millî ekonomiyi geliştirme hedefiyle ve karşılıklı güvenle kurulur.

Forum’un en önemli katkıla­rından biri, Türkiye-Çin ilişkile­rinde çoğu zaman adı anılmadan etkisini hissettiren “Uygur me­selesinin” açık ve yapıcı biçimde konuşulması oldu. TBMM Çin Dostluk Grubu Yönetim Kuru­lu Üyesi Yüksel Mansur Kılınç ve Avukat Faik Işık, birinci el­den tanıklıklarıyla Türkiye’deki yanlış algıları yerle bir eden, Uy­gur kardeşlerimizi de rahatlata­cak gerçekçi ve cesur bir çerçeve sundular. Türk-Çin İş Der Yöne­tim Kurulu Üyesi Arda Tunçel ise Urumçi’deki Çin-Türkiye Ticare­ti Geliştirme Merkezi’nin çalış­malarını anlattı.

Xinjiang, Türkiye ile Çin ara­sında gerilim üretilecek bir baş­lık değil; doğru ele alındığında gü­ven, ticaret, turizm, kültür ve üre­tim işbirliğine açılan bir kapıdır. Uygurlar iki ülke arasında sorun değil, köprü olarak görülmelidir. Bu gerçek, egemenliğe saygı te­melinde ve çözüm iradesiyle dile getirildi.

Önümüzde hâlâ gidilecek çok yol var

Ekonomide mesele yalnız­ca rakamların büyümesi değil­dir. Türkiye Çin’den çok alıyor, Çin’e yeterince satamıyor. Fakat bu tabloyu sadece “daha fazla ih­racat yapalım” düzeyinde ele al­mak eksik olur. Koç Üniversitesi Asya Araştırmaları Merkezi Mü­dürü Doç. Dr. Burak Gürel’in ve­rilerle beslenen sunumu, Çin’in Türkiye’deki yatırımlarının yük­sek katma değerli ve Ar-Ge yo­ğun yatırımlar bakımından sı­nırlı kaldığını gösterdi. DEİK Araştırma Müdürü Dr. Hak­kı Karataş’ın iyi hazırlanmış sunumu da aynı gerçeği başka verilerle ortaya koydu: Önümüz­de hâlâ gidilecek çok yol var.

Türkiye, Çin için yalnızca bir pazar olmamalıdır. Türkiye, Çin’in Avrupa’ya, Batı Asya’ya, Orta Asya’ya ve Afrika’ya açı­lan üretim ortağı olmalıdır. Çin de Türkiye için yalnızca ithalat kaynağı olmamalıdır. Çin, Tür­kiye’nin sanayileşme, teknolo­ji, lojistik kapasite ve finansman çeşitliliği bakımından stratejik ortağı haline gelmelidir. Yeni dö­nem “al-sat” değil; ortak üretim, ortak Ar-Ge ve ortak teknoloji ge­liştirme dönemi olmalıdır.

Forum’un Batı Asya ve Orta Asya oturumları şunu gösterdi: Türkiye-Çin ilişkisi Avrasya’nın geleceği için belirleyici önem­dedir. Kuşak ve Yol ile Orta Kori­dor’un uyumu sadece trenlerin, limanların ve yolların birbirine bağlanması değildir; enerji gü­venliği, tedarik zinciri güvenliği, bölgesel istikrar ve yeni bir eko­nomik düzen meselesidir. Türki­ye, Çin’le ilişkilerini geliştirme­de cesur davranarak, Avrasya’nın kurucu merkezlerinden biri olma iddiasını ortaya koymalıdır.

Kültür başlığı da en az ekonomi kadar önemlidir. Türkçe ile Çince arasındaki çeviri faaliyeti yalnız­ca kelime aktarımı değildir; me­deniyetlerin birbirleriyle temas kurmasıdır. Halklar birbirini Ba­tı’nın gözlükleriyle değil, doğru­dan kendi sesleriyle tanımalıdır.

Forum’un en ilgi çekici oturum­larından biri bilim ve teknolo­ji başlığıydı. Dr. Nebil İlseven’in başkanlığında, TUSAŞ Eski Genel Müdür Yardımcısı Prof. Dr. Kemal Yıllıkçı’nın Avrasya merkezli tek­noloji işbirliği ve standart oluş­turma önerisi Çinli dostlarımızın yakın ilgisini çekti. Dr. Akın Ars­lan’ın bilişim çözümleri, Şanghay Üniversitesi Teknolojik Başarı Dönüşüm Ofisi Müdürü Prof. Dr. Jiao Zheng ve Robotik Enstitüsü Başkanı Prof. Dr. Yuan Jianjun’un katkıları işbirliğinin ufkunu ge­nişletti. Yapay zekânın üretimde kullanılmasının yaratacağı büyük imkânlar, iki ülke arasındaki gün­cel işbirliği konuları arasındadır.

Kapanışta ortak mesajımız şu oldu: Türkiye ile Çin arasındaki mevcut ilişkide var olanla yetin­memeliyiz. Hedef, Çin’in Rusya ile kurduğu derin ilişkiyi de dik­katle inceleyerek, Türkiye’nin koşullarına uygun kapsamlı stra­tejik işbirliğidir. Bunun için si­yasi güven pekiştirilmeli; eko­nomik ilişki dengeli ve üretim odaklı hale getirilmeli; Xinjiang, bir gönül ve işbirliği köprüsü­ne dönüştürülmeli; Kuşak ve Yol ile Orta Koridor somut projelere bağlanmalı; bilim, teknoloji, kül­tür ve akademi alanlarında kalıcı kurumlar kurulmalıdır.

Yeni dünya seyredenleri de­ğil, kurucuları çağırıyor. Türki­ye-Çin dostluğu; Avrasya’nın huzuru, üretim ekonomisinin güçlenmesi ve daha adil bir ulus­lararası düzenin kurulması bakı­mından tarihsel bir fırsattır. 55. yıl bize bir muhasebe imkânı ver­di. Şimdi görevimiz, geleceği kur­mak için birlikte çalışmaktır.