Yapay zekâdan ehliyet kursuna Rekabet Kurumu

Rekabet Hukuku Danışmanı RECEP GÜNDÜZ

Yapay zekâya ilişkin sektör araştırması başlatıldığına dair duyuru henüz gündemdey­ken Rekabet Kurumu, bu kez di­jital çağda rekabet politikalarını ele alacak yeni ve kapsamlı bir ça­lışma başlattığını açıkladı. Kurum dönemim hızına ayak uyduranlar­dan. Dingin bir hayat isteyenlere bu dünyada yer yok.

Duyuruya göre çalışma, dijital platformların piyasaları nasıl dö­nüştürdüğünü ve bu dönüşümün rekabet üzerindeki etkilerini ele alacak. Google, Meta ya da Ama­zon gibi devlerin neden bu kadar hızlı ve kalıcı bir güç elde edebildi­ği, bu gücün rakiplere ve tüketici­lere ne tür sorunlar yarattığı masa­ya yatırılacak. Bunun yanı sıra, bir ihlal yaşandıktan sonra devreye gi­ren klasik soruşturma süreçleri­nin dijital pazarlarda yeterli olup olmadığı ve ihlal gerçekleşmeden önce harekete geçmeyi mümkün kılan düzenlemelerin nasıl tasar­lanabileceği de değerlendirilecek.

Peki buraya nasıl geldik?

Yakın tarihteki bazı gelişme ve tartışmaları hatırlamak bu çalışmanın neye gebe olduğu­nu anlamamıza yardımcı olabi­lir. Kurum dijital pazarlarda sa­dece yürüttüğü soruşturmalar, kestiği cezalar ya da müdahale ettiği iş modelleri ile varlık gös­termedi. Soruşturmalara tam gaz devam ederken 2023 yılının ba­şında "Dijital Dönüşümün Reka­bet Hukukuna Yansımaları" isimli oldukça kapsamlı bir çalışma ya­yınladı.

Bu çalışma Türkiye'deki dijital piyasaların yapısını, kul­lanıcı verilerini, platform ekono­misinin temel dinamiklerini ve bu pazarlarda gözlemlenen olası ih­lal türlerini ayrıntılı biçimde ele alıyordu. AB, ABD, Almanya, İn­giltere ve pek çok başka ülkenin yaklaşımlarını karşılaştırıyor; zo­runlu erişim, birlikte çalışabilir­lik, şeffaflık ve veri paylaşımı gibi olası müdahale araçlarını tartışı­yordu. Yayımlandığında hem kap­samı hem de zamanlaması bakı­mından dikkat çekmişti. Zira o sı­rada AB'de Dijital Pazarlar Yasası (DMA) yürürlüğe girmişti ve bu çalışma, benzer bir düzenlemeyi Rekabet Kanunu'na kazındırmak için bir zemin hazırlama niyeti ta­şıyordu.

Ancak ilginç bir kırılma yaşan­dı. Öngörülen değişiklik Reka­bet Kanunu'nda değil, Elektronik Ticaret Kanunu'nda oldu. Reka­bet Kanunu değişikliği gündem­den tamamen hiç düşmedi; kamu­oyuna zaman zaman yansıyan ve Meclis Komisyonu'na gönderilen taslaklar da oldu. Bu taslaklarda temel platform hizmetleri sunan ve önemli pazar gücüne sahip te­şebbüslere öncül yükümlülükler getirilmesi, bu teşebbüslerin tes­pitine ilişkin prosedürlerin belir­lenmesi ve yaptırım mekanizma­sının netleştirilmesi öngörülü­yordu.

Ne var ki küresel ve yerel gün­demin yoğunluğu bu taslakla­rın Meclis'te yer bulmasına pek izin vermedi. Rekabet Kurulu ise boş durmadı. Kanun değişikliği­ni beklemek yerine mevcut araç­larını, yani davranışsal tedbirle­ri ve taahhüt mekanizmalarını etkin biçimde kullandı. Hatta şöy­le bir ironi de söz konusu: AB'de DMA'nın etkinliği sorgulanırken Kurul, daha oturmuş geleneksel araçlarla mesafe aldı ve bu sayede bir bakıma zaman kazandı.

Peki yeni çalışma neye işaret ediyor? Duyurunun satır araların­da "politika araçlarının yeniden değerlendirilmesi ve geliştirilme­si" vurgusunun öne çıktığı görü­lüyor. Bu, yalnızca akademik bir güncelleme değil; yeni bir hazır­lık sürecinin işareti olabilir. Re­kabet Kanunu değişikliğinin yeni­den gündeme gelmesi elbette ih­timal dahilinde. Ancak DMA'nın rüzgarının hafiflediği bir dönem­de Kurum'un aynı modeli doğru­dan kopyalamasını beklemek güç. Daha olası olan, hem birikimli ku­rumsal tecrübeyi hem de yapay zekâ ve platform ekonomisindeki yeni gelişmeleri kapsayan, Türki­ye'ye özgü bir çerçevenin şekillen­meye başlamasıdır.

Kartel denetçisi olarak dedektiflik firması

Peki Rekabet Kurumu hep diji­tal pazarlar, yapay zekâ, platform ekonomisi gibi çoğumuzun ha­yatına dolaylı dokunan konular­la mı uğraşıyor? Hiç de değil. Son dönemde yayımlanan bir Kurul kararı bunun en güzel kanıtı.

Aydın'da bir grup sürücü kur­su, ehliyet eğitimi ücretleri üze­rinde anlaşmış. Klasik bir kartel: fiyatlar belirlenmiş, altına düş­mek yasak. Buraya kadar tanıdık bir hikâye. Asıl ilginç kısım, kar­telin "kalite kontrol" ayağında başlıyor.

Kurslar, belirlenen fiyatlara gerçekten uyulup uyulmadığını takip etmek için bir danışmanlık firmasıyla anlaşmış. Söz konusu firma; araştırma, danışmanlık ve dedektiflik alanlarında faaliyet gösteriyordu. Evet, dedektiflik. Yanlış okumadınız. Kurul kararı­na göre dedektiflik firmanın un­vanında yer alan bir ifade.

Bu dedektiflik firması sahaya indi, kursları denetledi. Protokol fiyatının altına inen yakalandı­ğında senet kesildi, gerekirse ic­ra yoluna gidildi. Hatta bazı kurs­lara aylık "aidat" ödendiğine dair banka dekontları da dosyaya gir­di; dekontlardaki açıklamalar­da "dedektiflik aidatı" ifadesinin geçtiği görüldü.

Rekabet Kurulu Aydın’daki sü­rücü kurslarının karteline da­ha önce ayrı bir dosyada müda­hale etmişti. Bu kez odak nokta­sı dedektiflik firmasıydı. Kurul, firmayı "kartel kolaylaştırıcısı" olarak nitelendirerek idari para cezasına çarptırdı. Firmanın tek ortağı ve yöneticisine de ihlalde­ki belirleyici etkisi nedeniyle ay­rıca bireysel ceza kesildi. Benzer bir tablo daha önce Çorum'daki yapı denetim firmaları dosyasın­da da yaşanmıştı: karteli organi­ze eden firma, üstlendiği rolün bedelini ödedi.

Rekabet hukukunun günlük hayata bu kadar yakın olduğunu fark etmek bazen şaşırtıcı gele­biliyor. Önümüzdeki haftalar­da Kurul'un uzun teknik karar­ları arasına gizlenmiş, tüketici­nin cebine doğrudan dokunan ve zaman zaman trajikomik yönleri de olan başka dosyaları da bura­ya taşımaya devam edeceğiz.