Venedik’te sanatın ötesinde bir güç gösterisi

Elvin GÜRENLİ

2026 Venedik Bienali, daha kapılarını açmadan yoğun bir duygusal ve politik atmosferin içine yerleşmişti. 1895’ten beri düzenlenen ve bu yıl 61. edisyonuna ulaşan bienale 99 ülke katılıyor; bu sayı, 2024’e kıyasla belirgin bir artış anlamına geliyor. Afrika’dan 12 ülkenin kendi pavyonlarıyla yer alması ve bazı ülkelerin ilk kez bienale katılması da bu genişlemenin önemli göstergeleri arasında bulunuyor.

Bienalin Küratörü Koyo Kouoh’nun geçtiğimiz yılki ani ölümü ise etkinliğin üzerinde derin bir ağırlık bırakıyor, bienal bu yıl onun yokluğuyla birlikte anılıyor. Kamerun doğumlu, İsviçre’de büyüyen Kouoh, Venedik Bienali’nin ana sergisini yöneten ilk Afrikalı kadın küratördü.

“In Minor Keys” (Minör tonlarda) başlıklı vizyoner tema altında düzenlenen 61. Venedik Bienali Uluslararası Sanat Sergisi, dünya çapında tanınan bu etkinliği sessiz bir düşünme, içe dönük bir bakış ve gizli öykülerin mekanı olarak yeniden tanımlıyor. Ancak “In Minor Keys” teması tamamlanmış ve kusursuz bir hissiyat vermiyor. Bazen dağınık, bazen fazla yoğun ama aynı anda çok canlı bir tarafı var. Belki de bu yüzden sergi fazla “tasarlanmış” hissettirmiyor, daha çok zaman içinde büyümüş organik bir yapı gibi ilerliyor.

Bu yılki ana sergide toplam 111 sanatçı yer alıyor. Bunların arasında bireysel girişimler, kolektifler ve sanatçı inisiyatifleri bulunuyor. Bu yılki ana sergi, son dönem bienallerindeki aşırı yüksek sesli tavırdan biraz uzaklaşıyor. Daha sakin, daha duygusal ve daha sezgisel bir dili var. Hiçbir eser, birşeyi “kanıtlama” telaşında değil. Bazı işler sadece bir duygu bırakıyor.

Bienal boyunca ilerlerken sürekli karşınıza çıkan hibrit figürler, insanla hayvan arasında duran bedenler, bitkiye dönüşen heykeller, maskeler, ruhani karakterler serginin tam anlamıyla ruhunu taşıyor. Ünlü şarkıcı ve söz yazarı Nick Cave’in limana bakan devasa bronz heykeli bunlardan biriydi mesela. Sert bir duruşu var ama aynı anda çok kırılgan hissettiriyor.

Otobong Nkanga’nın Giardini girişindeki müdahalesi de çok etkiliydi. Beyaz sütunları tuğlalar, bitkiler ve küçük doğal yapılarla kaplayarak mekanı daha organik bir hale getirmiş. Sanki doğa yavaş yavaş binayı geri alıyormuş gibi bir görüntü oluşuyor. Bienalin birçok bölümünde doğurganlık, bakım ve dönüşüm temaları öne çıkıyordu. Hamile bedenler, mitolojik anne figürleri, saç, toprak, su ve çeşitli organik materyaller farklı işlerde tekrar eden görsel unsurlara dönüşmüştü. Ancak bu imgeler romantik bir nostalji yaratmak için değil, bugünün kırılgan dünyasında hayatta kalma ve yeniden var olma ihtimalini düşünmek için kullanılıyordu.

Bienalde Gazze etkisi

Bienal aynı zamanda sanat dünyasının şu anki ekonomik ve kültürel ruh halini de çok iyi yansıtıyor. Son birkaç yıldır piyasada belirgin bir yorgunluk vardı. Özellikle pandemi sonrası sosyal medya üzerinden büyüyen hype (abartı) kültürü ve sürekli daha büyük işler üretme baskısı artık biraz kırılmış durumda. 2026 Bienali de sanki buna bilinçli bir mesafe koyuyor.

Bu durum sadece işlerin temposunda değil, sergilenme biçimlerinde de hissediliyor. Bienal boyunca birçok iş bilinçli olarak “fotoğraflanamayan” deneyimler üretmeye çalışıyor.

Öte yandan bienalin en etkileyici mekanlarından biri olan Arsenale’ye girer girmez Gazze üzerine bir şiirle karşılaşıyorsunuz. Sergi genelinde Filistin meselesi doğrudan ya da dolaylı biçimde sürekli hissediliyor. İlginç olan şu ki, bienal tam olarak politik sloganlarla ilerlemiyor ama bugünün dünyasının siyasi ağırlığı eserlerde hissediliyor.

Dev bir kültür endüstrisi

Bienalin ekonomik boyutunu da göz ardı etmek mümkün değil…

Bugün Venedik Bienali yalnızca dünyanın en önemli çağdaş sanat etkinliklerinden biri değil, aynı zamanda Venedik’in ekonomik yapısını doğrudan etkileyen dev bir kültür endüstrisine dönüşmüş durumda. Özellikle 2024’ten 2026’ya geçerken bienalin ekonomik ölçeğinin daha da büyüdüğü hissediliyor.

2024 edisyonunda yaklaşık 700 bin biletli ziyaretçi gerçekleşmişti. 2026’da ise daha bienal açılış haftasında oluşan yoğunluk bile ziyaretçi sayısının ve uluslararası hareketliliğin arttığını gösteriyor. Artan ülke katılımı, yeni pavyonlar ve büyüyen paralel sergi ağı da bu genişlemeyi destekliyor.

Bienal haftası boyunca Venedik adeta geçici bir küresel sanat başkentine dönüşüyor. Oteller, restoranlar, özel ulaşım şirketleri, lojistik firmaları, sanat kurulum ekipleri ve lüks konaklama sektörü bienal sayesinde olağanüstü bir ekonomik hareketlilik yaşıyor.

Özellikle ön gösterim haftası sırasında şehirdeki otel fiyatlarının ve özel etkinlik yoğunluğunun yılın en yüksek seviyelerine ulaştığı görülüyor.Aynı zamanda bienal artık yalnızca sanat dünyasını değil; moda dünyasını, lüks tüketim sektörünü ve marka ekonomisini de doğrudan besliyor. Birçok küresel marka bienal haftasında özel davetler, yemekler ve etkinlikler düzenliyor.

Böylece Venedik Bienali klasik bir sergi modelinin ötesine geçerek kültürün, profesyonel çevrelerin, turizmin ve lüks yaşam kültürünün birleştiği büyük bir uluslararası platform haline geliyor.

Sonuç itibarıyla 2026 Bienali estetik olarak daha sakin, daha içe dönük ve gösteriden uzak bir tavır taşımasına rağmen ekonomik olarak küçülmüyor. Tam tersine, günümüz sanat ekonomisinin deneyim, fiziksel karşılaşma ve kültürel prestij üzerinden nasıl şekillendiğini daha görünür hale getiriyor.